Bước qua dân số vàng, kinh tế bạc thúc đẩy hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe

Ngày 24/4, dưới sự chỉ đạo của Bộ Y tế, Văn phòng Bộ Y tế tại TP.HCM, Sở Y tế TP.HCM và Báo Tuổi trẻ, công bố chương trình “Vì một Việt Nam khỏe mạnh”. Đặc biệt, các chuyên gia y tế nhấn mạnh về một nền kinh tế bạc thúc đẩy phát triển hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe trong bối cảnh già hóa dân số.

Chia sẻ tại chương trình, các chuyên gia cho biết năm 2025, Việt Nam có khoảng 16,1 triệu người cao tuổi, chiếm 16% dân số. Dự kiến đến 2030, cả nước có 18 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm 17,5% dân số.

Thực tế này không chỉ đặt ra những yêu cầu mới đối với chính sách an sinh, y tế mà còn mở ra dư địa phát triển cho “kinh tế bạc” - tổng thể các hoạt động kinh tế liên quan đến nhu cầu đặc thù của nhóm dân số trên 50 tuổi. Trong đó, chăm sóc sức khỏe được xem là trụ cột đầu tiên và quan trọng nhất.

TP.HCM: Từ dân số vàng sang dân số siêu già chỉ trong một thế hệ

“Nếu năm 2010, TP.HCM vẫn là cơ cấu dân số vàng, đến năm 2017, già hóa dân số đã chiếm 10,28%. Đến 2025, theo cơ sở dữ liệu Quốc gia về dân cư, TP.HCM có khoảng 1,8 triệu người cao tuổi, chiếm 11,36%. Dự báo đến 2038, con số này là 3 triệu người, chuyển qua dân số già.

Và đến 2048, TP.HCM đối mặt với dân số siêu già khi có khoảng 4,6 triệu người cao tuổi, đạt ngưỡng 30%. TP.HCM có sự chuyển dịch đột ngột từ cơ cấu dân số vàng sang dân số siêu già chỉ trong một thế hệ”, TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu, Phó Giám đốc Sở Y tế TP.HCM, cho biết.

Theo TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu, kết quả khảo sát mô hình bệnh tật trên 475.313 người cao tuổi, cho thấy, trung bình mỗi người cao tuổi sẽ mắc từ 2 bệnh mạn tính trở lên, cần điều trị lâu dài, hơn 63% có tăng huyết áp, 26% mắc đái tháo đường; 18% có dấu hiệu tiền suy yếu, 10% cần hỗ trợ sinh hoạt hằng ngày, 0,26% bị trầm cảm…

“Sự phức tạp đòi hỏi một hệ thống có khả năng quản lý, chăm sóc dài hạn thay vì chỉ can thiệp từng đợt cấp tính. Thực tế, tính đến 12/2025, Thành phố có 1,8 triệu người cao tuổi, bùng nổ nhu cầu phục hồi chức năng và chăm sóc dài hạn.

Trong khi đó, Thành phố có 15 bệnh viện tuyến thành phố có khoa Lão khoa, 17 bệnh viện có khoa Lão khoa kết hợp hoặc liên kết, 36 cơ sở bảo trợ xã hội, 1.144.750 người cao tuổi có thẻ bảo hiểm”, TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu cho biết.

Điều này đã đặt ra những thách thức trong công tác chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, từ “Gánh nặng bệnh tật kép và sự phức tạp mô hình lâm sàng”, đến “Sự chưa tương thích của hệ thống y tế và thiếu hụt mạng lưới chuyên khoa”, “Sự hạn chế của mạng lưới hỗ trợ từ gia đình và xã hội”, đặc biệt “Áp lực tài chính trong việc chăm sóc sức khỏe người cao tuổi” và “Thách thức về môi trường sống và sức khỏe tinh thần”.

“

Người cao tuổi cũng có nhu cầu sống vui, sống khỏe, sống hạnh phúc. Vì vậy, hệ thống y tế sẽ phải chuyển dịch từ mô
hình điều trị sang dự phòng, hoàn thiện y tế từ cơ sở đến chuyên sâu, hình thành hệ sinh thái chăm sóc người cao tuổi đa ngành.

TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu, Phó Giám đốc Sở Y tế TP.HCM

Tác động lan tỏa tích cực của chuỗi giá trị kinh tế bạc

Theo ThS. Phạm Bình An, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển TP.HCM, - thực trạng già hóa dân số và nhu cầu chăm sóc sức khỏe của người cao tuổi tại Việt Nam, TP.HCM nói riêng, là một thách thức lớn. Nhưng cũng theo đó, hệ thống sinh thái chăm sóc sức khỏe và Kinh tế bạc trở thành một động lực tăng trưởng mới vì “Một Việt Nam khỏe mạnh”.

“Theo định nghĩa của Ủy ban Châu Âu (2018), kinh tế bạc bao quát tổng thể các hoạt động kinh tế liên quan đến nhu cầu đặc thù của nhóm dân số trên 50 tuổi, bao gồm các sản phẩm, dịch vụ tiêu dùng trực tiếp lẫn các tác động lan tỏa tích cực mà chuỗi giá trị này tạo ra cho nền kinh tế”, ThS Bình An nói.

Vai trò chủ thể của người cao tuổi trong việc tham gia đổi mới sáng tạo, thúc đẩy thị trường và duy trì các đóng góp phi thị trường như tình nguyện hay chăm sóc gia đình. Thay vì là “gánh nặng an sinh”, người cao tuổi trở thành trung tâm của động lực tăng trưởng mới; chi phí an sinh được chuyển hóa thành doanh thu kinh tế, thu hút mạnh mẽ nguồn vốn đầu tư tư nhân.

Không chỉ dừng ở chăm sóc y tế, “kinh tế bạc” còn mở rộng sang các lĩnh vực như dinh dưỡng, công nghệ, tài chính, du lịch, chăm sóc dài hạn và hỗ trợ người cao tuổi sống độc lập. Việc cung cấp các gói dinh dưỡng lâm sàng cá nhân hóa kết hợp với các mô hình như “Active Aging Cafe” giúp phòng ngừa bệnh tật, nâng cao đời sống tinh thần, phòng chống sa sút trí tuệ hiệu quả.

“Nhu cầu khổng lồ về chăm sóc sức khỏe dài hạn, phục hồi chức năng và thiết bị y tế cá nhân. Công nghệ cũng là một thị trường rộng mở gồm các y tế thông minh, telemedicine, thiết bị đeo theo dõi sinh hiệu, hệ thống cảnh báo té ngã… Đối với dịch vụ dành cho người cao tuổi có thể kể đến mô hình dưỡng lão đa phân khúc, bảo hiểm chăm sóc dài hạn, kiến trúc thân thiện với người cao tuổi…” TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu chia sẻ.

Nền kinh tế bạc trở thành cơ hội cho Việt Nam nói chung, TP.HCM nói riêng đang đối mặt với tốc độ già hóa nhanh với 1,7 triệu người cao tuổi. Chuyển dịch nhận thức, thay đổi định hướng để thích ứng với thực tế dân số. Cực tăng trưởng mới sẽ biến thách thức nhân khẩu học thành lợi thế phát triển cho kỷ nguyên mới.

Với triết lý "Già hóa thành công tại chỗ", tận dụng cơ hội từ “kinh tế bạc”, ngành y tế hướng tới xây dựng mô hình chăm sóc tích hợp, xóa bỏ ranh giới giữa y tế và xã hội, đảm bảo người cao tuổi được chăm sóc ngay tại cộng đồng và gia đình.

“

Kinh tế bạc là động lực tăng trưởng lớn, dự kiến thị trường chăm sóc đạt 600 tỷ USD vào năm 2033. Cụ thể, Liên minh Châu Âu đóng góp 25-28% GDP khu vực. Còn tại Hoa Kỳ, nhóm trên 50 tuổi tạo ra 8.300 tỷ USD/năm (nền kinh tế lớn thứ 3 thế giới).

Nhật Bản và Singapore sớm khai thác hệ số lan tỏa kinh tế từ ngành phụ trợ. Vị thế kép của người cao tuổi vừa là đối tượng tiêu dùng (Tài sản tích lũy lớn, tạo cầu cho y tế, công nghệ, bất động sản và tài chính); vừa là nguồn lực kinh tế (Cung ứng lao động và kinh nghiệm quý báu cho xã hội).

ThS. Phạm Bình An, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển TP.HCM

Chăm sóc và nâng cao sức khỏe liên tục theo vòng đời

Với hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe theo mô hình đa tầng, GS.TS Phan Trọng Lân, Viện trưởng Viện Vệ sinh dịch tễ trung ương, nhấn mạnh chúng ta đã chuyển đổi mạnh mẽ từ tư duy khám bệnh, chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh; chú trọng bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe toàn diện, liên tục theo vòng đời, đặc biệt dành cho nhóm người cao tuổi, bảo đảm phát triển bền vững trước tốc độ già hóa nhanh chóng.

Mạng lưới y tế cơ sở đóng vai trò là “người gác cổng” thông qua các phòng khám đa khoa và trạm y tế phường/xã, thực hiện sàng lọc và quản lý bệnh mạn tính xuyên suốt.

Đồng thời, hệ sinh thái kinh tế bạc hướng tới việc đáp ứng đồng thời các nhu cầu về y tế chuyên sâu, hỗ trợ chức năng sinh hoạt và duy trì kết nối xã hội. Sự chuyển dịch tất yếu của hệ thống y tế hiện nay là đi từ mô hình “điều trị cấp tính tại bệnh viện” sang “chăm sóc liên tục, chủ động tại cộng đồng”.

“Chúng ta không thể chờ đến khi người dân mắc bệnh mới can thiệp, mà phải bắt đầu từ việc giữ cho người dân khỏe mạnh ngay từ khi còn khỏe; phát hiện sớm nguy cơ, can thiệp sớm, quản lý sức khỏe liên tục, và nâng cao chất lượng sống ở từng giai đoạn của cuộc đời.

Từ trẻ sinh ra, trẻ nhỏ, học sinh, phụ nữ mang thai, người trưởng thành, người lao động đến người cao tuổi, mỗi nhóm đều có nhu cầu sức khỏe riêng, nhưng tất cả cần được đặt trong một cách tiếp cận thống nhất như một chuỗi liên tục, có kết nối, lấy người dân làm chủ thể trung tâm.

Đó cũng chính là tinh thần cốt lõi của y tế dự phòng. Hiệu quả lớn nhất không chỉ nằm ở chỗ xử lý tốt khi bệnh xảy ra, mà quan trọng hơn là loại bỏ, ngăn ngừa được nguy cơ trước khi bệnh xuất hiện, giảm được bệnh tật trước khi phải điều trị, và giúp người dân sống khỏe hơn, sống lâu hơn, sống có chất lượng hơn”, GS.TS Nguyễn Trọng Lân nói.

PGS.TS Trần Đắc Phu, nguyên Cục trưởng Cục Y tế Dự phòng, Bộ Y tế, cũng đề cập đến chính sách đối với dân số già (theo Luật Dân số), trong đó có chính sách thích ứng với già hóa dân số; phát triển mạng lưới bệnh viện lão khoa, chuyên khoa lão trong bệnh viện đa khoa; phát triển các hoạt động chăm sóc người cao tuổi; bảo đảm người cao tuổi được tiếp cận thuận lợi với dịch vụ y tế, môi trường xã hội phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội…

“Khuyến khích chuẩn bị cho tuổi già khi còn trẻ; khuyến khích, ưu đãi doanh nghiệp, tổ chức tham gia, sản xuất, cung cấp hàng hóa, dịch vụ dành cho người cao tuổi theo quy định của pháp luật; hỗ trợ người cao tuổi về lao động, việc làm, an sinh xã hội, tham gia khởi nghiệp, phát triển kinh tế, tham gia chuyển đổi số; phát triển bảo hiểm chăm sóc dài hạn, các hình thức bảo hiểm sức khỏe khác”, PGS.TS Trần Đắc Phu nhấn mạnh.