Tìm hiểu các chính sách hỗ trợ chăm sóc người cao tuổi tại Nhật Bản

Khi bước vào thời kỳ “xã hội siêu già”, tức cứ 10 người dân thì có gần 3 người trên 65 tuổi, thách thức lớn nhất của Nhật Bản không chỉ là giúp người dân sống lâu hơn, mà còn là giúp họ sống khỏe hơn, sống an toàn hơn và sống an nhiên hơn khi tuổi cao.

Để giải quyết thách thức đó, quốc gia này đã xây dựng một hệ thống chính sách toàn diện dành cho người cao tuổi, gồm Bảo hiểm chăm sóc dài hạn (Kaigo Hoken), mạng lưới cơ sở dưỡng lão đa dạng và chính sách thu hút, phát triển nguồn nhân lực chăm sóc tuổi già. Đây được xem là một trong những mô hình chính sách tiêu biểu, rất đáng để các quốc gia nghiên cứu và học tập hiện nay.

1. Về Bảo hiểm chăm sóc dài hạn (Kaigo Hoken)

Kaigo Hoken là chế độ bảo hiểm bắt buộc đối với mọi công dân từ 40 tuổi trở lên. Người dân bắt đầu đóng phí từ tuổi 40 để cùng tạo quỹ xã hội chăm sóc người cao tuổi trong tương lai.

Khi bước sang tuổi 65, nếu sức khỏe suy giảm và cần trợ giúp sinh hoạt hằng ngày, họ sẽ được tiếp cận các dịch vụ chăm sóc theo quy định.

Riêng nhóm 40–64 tuổi vẫn có thể được thụ hưởng nếu mắc các bệnh liên quan đến lão hóa như Parkinson, sa sút trí tuệ sớm, đột quỵ hoặc bệnh mạn tính gây mất khả năng tự chăm sóc.

Điểm nổi bật của Kaigo Hoken là không áp dụng một gói chung cho tất cả mọi người. Mỗi người cao tuổi sẽ được đánh giá toàn diện để xếp vào 1 trong 7 cấp độ chăm sóc.

• Nhóm hỗ trợ (cấp 1–2): Dành cho người còn khá độc lập nhưng bắt đầu yếu đi. Họ được hỗ trợ tập luyện, phục hồi chức năng, dinh dưỡng, sinh hoạt cộng đồng để kéo dài khả năng tự chủ.
• Nhóm chăm sóc (cấp 1–5): Dành cho người cần trợ giúp trực tiếp trong sinh hoạt như đi lại, tắm rửa, ăn uống, dùng thuốc hoặc giám sát an toàn.

Tùy mức độ, người dân có thể được chăm sóc tại nhà, điều dưỡng ban ngày, phục hồi chức năng hoặc ở dài hạn tại viện dưỡng lão.

Chia sẻ công bằng về tài chính: Người sử dụng dịch vụ hỗ trợ sẽ đồng chi trả một phần chi phí tùy thu nhập. Trước đây đa số chỉ đóng 10%, nhưng hiện nay nhóm có thu nhập khá có thể đóng 20% hoặc cao hơn.

Từ năm 2024, Nhật Bản cũng nâng từ 9 bậc phí lên 13 bậc phí bảo hiểm, để người thu nhập cao đóng nhiều hơn, người thu nhập thấp được hỗ trợ tốt hơn.

2. Về phát triển các viện dưỡng lão

Tại Nhật Bản, mô hình chăm sóc nội trú tại các viện dưỡng lão cho người cao tuổi rất đa dạng. Trong đó, phổ biến nhất là hai loại hình:

Tokuyo – Viện dưỡng lão công lập

Đây là loại hình phúc lợi xã hội được nhà nước thiết kế, quản lý chuẩn chất lượng và trợ cấp mạnh, nên người dân thường hiểu là “công lập”. Có 3 mô hình vận hành phổ biến:

Do chính quyền địa phương thành lập: Một số cơ sở do thành phố/quận/huyện đầu tư đất đai hoặc cơ sở vật chất.

Do các pháp nhân phúc lợi xã hội vận hành: Rất phổ biến ở Nhật. Đây là tổ chức phi lợi nhuận được cấp phép để cung cấp dịch vụ an sinh.

Do tư nhân tham gia nhưng theo chuẩn công ích: Có thể tham gia vận hành, nhưng chịu quy định chặt về giá, nhân lực, tiêu chuẩn chăm sóc.

Vì vậy, gọi chính xác hơn thì Tokuyo là cơ sở dưỡng lão thuộc hệ thống an sinh công, đây là mô hình được Nhà nước hỗ trợ mạnh nên chi phí hợp lý, thường dành cho người cần chăm sóc nặng, mất khả năng tự lập hoặc sa sút trí tuệ.

Yurio – Viện dưỡng lão tư nhân

Đây là các cơ sở tư nhân có chất lượng sống cao, gần giống căn hộ nghỉ dưỡng dành cho người cao tuổi.

Ngoài chăm sóc y tế, nơi đây còn có phòng tập, spa, hoạt động giải trí, lớp học nghệ thuật, thực đơn cao cấp... phù hợp với người có điều kiện tài chính và muốn tận hưởng tuổi già chủ động hơn.

3. Về chính sách thu hút nhân lực chăm sóc người cao tuổi

Khi dân số già hóa nhanh, nhu cầu nhân lực Kaigo tăng mạnh. Nhật Bản đã triển khai nhiều giải pháp để giữ chân lao động trong nước và thu hút lao động quốc tế.

Mở rộng visa nghề chăm sóc

Nhật Bản đã chuyển từ tư duy “thực tập sinh ngắn hạn” sang thu hút nhân lực nghề nghiệp dài hạn.

Người lao động nước ngoài có thể làm việc ngành Kaigo, thi chứng chỉ quốc gia để chuyển sang diện cư trú lâu dài, thậm chí bảo lãnh gia đình.

Tăng lương, tăng phụ cấp

Chính phủ hỗ trợ thêm phụ cấp hằng tháng để nâng thu nhập ngành chăm sóc. Người có chứng chỉ quốc gia có thể đạt mức lương khoảng 291.000 Yên/tháng kèm phụ cấp.

Đầu tư đào tạo

Nhiều địa phương, tập đoàn và trường học hỗ trợ học phí tiếng Nhật, học nghề Kaigo cho du học sinh với cam kết làm việc sau tốt nghiệp.

Ứng dụng công nghệ để giảm tải

Robot nâng người, robot trò chuyện, cảm biến giường ngủ, AI theo dõi ngã... được sử dụng rộng rãi để giảm sức lao động cho nhân viên và tăng an toàn cho người già.

Bài học cho các đô thị đang già hóa dân số:

Mô hình Nhật Bản cho thấy chăm sóc người cao tuổi không thể chỉ dựa vào gia đình hay bệnh viện. Cần một hệ sinh thái hoàn chỉnh, bao gồm: bảo hiểm, dịch vụ cộng đồng và chăm sóc tại nhà, viện dưỡng lão đa dạng, nhân lực chuyên nghiệp và công nghệ hỗ trợ, các chính sách bảo vệ phẩm giá của người cao tuổi, không chỉ là trợ cấp tiền bạc, đó là tạo ra một xã hội nơi người già được lựa chọn, được tôn trọng, được sống độc lập tối đa, được kết nối cộng đồng, được chăm sóc nhân văn đến cuối đời.