Khoa học xã hội và nhân văn là lĩnh vực định hình tầm nhìn tương lai

Ngày 28/3, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương chủ trì, phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Thành ủy TP.HCM và ĐHQG TP.HCM tổ chức Hội thảo khoa học quốc gia với chủ đề "Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với khoa học xã hội và nhân văn theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững đất nước trong kỷ nguyên mới".

Khoa học xã hội đi trước để định hình tương lai

Tại hội thảo, GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai - Giám đốc ĐHQG TP.HCM - cho biết Đảng và Nhà nước cũng đã xác định khoa học xã hội và nhân văn có mối quan hệ gắn bó hữu cơ, là một thực thể không thể tách rời và là trụ cột quan trọng của nền khoa học nước nhà.

Nhiều nhà khoa học lớn trên thế giới cũng cho rằng khoa học kỹ thuật chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi kèm với sự hiểu biết về khoa học xã hội. Những giá trị vô hình không thể đếm được là cốt lõi mà khoa học xã hội giúp giải đáp.

“

Công nghệ có thể tiến rất nhanh, nhưng nếu thiếu nền tảng xã hội bền vững thì sự phát triển sẽ không bền vững.

GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai - Giám đốc ĐHQG TP.HCM chia sẻ.

Theo GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai, khoa học xã hội không chỉ đi sau để lý giải thực tiễn mà phải đi trước một bước để định hình tương lai, đặt câu hỏi "thế nào", "vì ai", "ai hưởng lợi" và "giá trị được đảm bảo ra sao" trong mọi chuyển đổi. Điều này đòi hỏi phải tích hợp khoa học xã hội vào mọi chiến lược phát triển, đồng thời chú trọng đạo đức, văn hoá và pháp lý trong nghiên cứu và ứng dụng công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Thực tiễn nói trên đặt ra yêu cầu tái định vị vai trò của khoa học xã hội và nhân văn trong tổng thể hệ sinh thái tri thức quốc gia, đồng thời nâng cao năng lực nghiên cứu, tham mưu và dự báo chiến lược của lĩnh vực này.

Từ góc độ tổ chức hệ thống, GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai cho biết ĐHQG TP.HCM xác định rõ sứ mệnh của mình không chỉ là một trung tâm đào tạo và nghiên cứu hàng đầu mà còn là một thiết chế tri thức có vai trò kết nối, dẫn dắt và lan tỏa các giá trị học thuật vào đời sống.

Với tư cách là một ĐH đa ngành, ĐHQG TP.HCM được giao trọng trách hội tụ, lan tỏa tri thức và văn hoá Việt Nam. "Chúng tôi xác định phát triển khoa học xã hội và nhân văn là nhiệm vụ chiến lược, nằm trong tổng thể phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo của ĐHQG TP.HCM", GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai chia sẻ.

Theo đó, các chương trình nghiên cứu liên ngành được triển khai nhằm kết nối khoa học xã hội và nhân văn với khoa học tự nhiên, kỹ thuật, y – dược và nghệ thuật để giải quyết các vấn đề phức hợp của đô thị sáng tạo, kinh tế số, chuyển đổi xanh, bảo tồn di sản văn hoá và phát triển con người, xây dựng hệ thống dữ liệu lớn về văn hoá, xã hội và kinh tế; số hoá kho tri thức và phát huy các giá trị văn hoá bản địa; ứng dụng công nghệ AI, dữ liệu lớn trong phân tích xu hướng xã hội; phát triển các nền tảng học tập mở, đặc biệt cho dân tộc thiểu số và chia sẻ nguồn học liệu toàn cầu.

Đồng thời, ĐHQG TP.HCM luôn coi trọng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho khoa học xã hội và nhân văn, đáp ứng nhu cầu phát triển nhanh của đất nước.

Xây dựng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao

GS.TS Tạ Ngọc Tấn - Nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, nguyên Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Nguyên Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng Lý luận Trung ương – nhấn mạnh vai trò đặc biệt của khoa học xã hội và nhân văn trong tiến trình phát triển.

GS.TS Tạ Ngọc Tấn cho rằng, nếu khoa học và công nghệ tạo ra động lực vật chất thì khoa học xã hội và nhân văn chính là lĩnh vực định hình tầm nhìn, hệ giá trị và mô hình phát triển của xã hội. Đây là nền tảng giúp các quyết sách phát triển đi đúng hướng, tránh những hệ lụy không đáng có.

Tuy nhiên, thực tế hiện nay, vai trò của lĩnh vực này vẫn chưa được nhìn nhận tương xứng. Không ít người cho rằng khoa học phải tạo ra sản phẩm hữu hình, mang lại giá trị kinh tế tức thời. Theo GS.TS Tạ Ngọc Tấn, cách nhìn này chưa đầy đủ, bởi nếu thiếu nền tảng tư duy và chính sách đúng đắn, các nguồn lực vật chất có thể bị sử dụng kém hiệu quả, thậm chí kéo theo những hệ lụy xã hội lâu dài.

Từ thực tiễn đó, GS.TS Tạ Ngọc Tấn chỉ ra rằng mức đầu tư cho khoa học xã hội và nhân văn hiện còn khá khiêm tốn so với khoa học tự nhiên. Vì vậy, cần thiết xây dựng các chương trình trọng điểm cấp quốc gia để thúc đẩy lĩnh vực này phát triển tương xứng với vai trò.

Một trong những “nút thắt” lớn hiện nay, theo GS.TS Tạ Ngọc Tấn là cơ chế tài chính. Việc quản lý kinh phí nghiên cứu khoa học xã hội vẫn còn mang nặng tính hành chính, tương tự như quản lý xây dựng cơ bản hay mua sắm công. Điều này khiến các nhà khoa học phải dành nhiều thời gian cho thủ tục, hóa đơn, chứng từ, thay vì tập trung cho chuyên môn.

Bên cạnh đó, vấn đề đào tạo đội ngũ kế cận cũng được đặt ra cấp thiết. Hiện nay, lực lượng chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn đang có dấu hiệu hụt hẫng. Do đó, cần có chính sách dài hạn để thu hút, bồi dưỡng nhân tài, đặc biệt là các nhà khoa học trẻ được đào tạo bài bản, có trình độ quốc tế.

Theo GS.TS Tạ Ngọc Tấn, chỉ khi giải quyết đồng bộ các vấn đề về nhận thức, cơ chế và nhân lực, khoa học xã hội và nhân văn mới có thể phát huy đầy đủ vai trò, đóng góp vào việc xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao và phát triển bền vững đất nước.

Để đáp ứng yêu cầu phát triển mới, ông Trần Quốc Cường - Vụ Trưởng Vụ khoa học Xã hội, Nhân văn và Tự nhiên - cho biết Bộ Khoa học và Công nghệ đã xác định cần đổi mới mạnh mẽ công tác quản lý nhà nước về khoa học xã hội và nhân văn theo các định hướng: chú trọng xây dựng và phát triển các nhóm nghiên cứu xuất sắc, tạo nền tảng hình thành các trường phái nghiên cứu có uy tín. Bên cạnh đó, đổi mới cơ chế phân bổ nguồn lực theo hướng tập trung, có trọng tâm, trọng điểm, ưu tiên cho các chương trình nghiên cứu chiến lược, các nhóm nghiên cứu mạnh và các nhiệm vụ có khả năng tạo ra tác động chính sách rõ rệt.

Ngoài ra, đầu tư có trọng điểm đối với lĩnh vực mũi nhọn nhưng còn thiếu nhân lực và các lĩnh vực mới nổi, gắn với yêu cầu phát triển của đất nước; đẩy mạnh chính sách thu hút, kết nối và phát huy hiệu quả đội ngũ trí thức Việt Nam ở nước ngoài, coi đây là nguồn lực quan trọng để nâng cao chất lượng nghiên cứu và năng lực hội nhập của khoa học xã hội và nhân văn.