AI là công cụ hỗ trợ, không thay thế trách nhiệm pháp lý của thẩm phán

Đây là nội dung được ông Huỳnh Ngọc Tuân - Thẩm phán TAND Khu vực 1, TP.HCM - nêu tại Hội thảo khoa học cấp quốc gia với chủ đề "Hoàn thiện thể chế - nâng cao hiệu quả giải quyết vụ việc dân sự tại Tòa án nhân dân khu vực", do Trường Đại học Luật TP.HCM phối hợp cùng Tòa án nhân dân (TAND) Khu vực 7, TP.HCM tổ chức, ngày 23/1.

Cú hích từ cải cách tư pháp

Nghị quyết số 27-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam đã đặt ra một nhiệm vụ "Xây dựng chế định tố tụng tư pháp lấy xét xử là trung tâm, tranh tụng là đột phá". Sự ra đời của Luật Tổ chức TAND năm 2014 (sửa đổi năm 2025) cùng các văn bản hướng dẫn thi hành đã tạo nên một cuộc “đại phẫu” về cơ cấu tổ chức, trong đó đáng chú ý nhất là việc thành lập Tòa án nhân dân khu vực thay thế cho mô hình tòa án cấp huyện truyền thống ở nhiều nơi.

Phát biểu khai mạc, TS Lê Trường Sơn - Hiệu trưởng Trường Đại học Luật TP.HCM - nhấn mạnh hội thảo sẽ tập trung mổ xẻ hai vấn đề then chốt. Một là hoàn thiện hoàn thiện thể chế nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết các vụ việc dân sự tại Tòa án nhân dân khu vực. Hai là tận dụng công nghệ, đặc biệt là Trí tuệ nhân tạo (AI) để giải quyết áp lực công việc ngày càng tăng. Qua đó thực hiện tốt vai trò trung tâm của Tòa án trong hoạt động xét xử, góp phần bảo vệ công lý và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Từ góc độ thực tiễn, theo ThS Nguyễn Văn Bình - Chánh án TAND khu vực 7, TP.HCM, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của đời sống kinh tế - xã hội và quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng, số lượng và tính chất các vụ việc dân sự ngày càng gia tăng và trở nên đa dạng, phức tạp hơn.

Cũng theo ông Bình, mặc dù hệ thống tòa án nhân dân, đặc biệt là các tòa án nhân dân khu vực đã có nhiều nỗ lực đổi mới tổ chức, phương thức hoạt động và đạt được những kết quả quan trọng, song vẫn còn tồn tại không ít khó khăn, thách thức liên quan đến thể chế pháp luật, tổ chức bộ máy, nguồn nhân lực và hạ tầng phục vụ hoạt động xét xử.

"Hội thảo được kỳ vọng là diễn đàn khoa học để các nhà quản lý, chuyên gia, nhà khoa học, thẩm phán, cán bộ công chức ngành tòa án cùng trao đổi, phân tích, đánh giá toàn diện các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến thể chế giải quyết các vụ việc dân sự tại Tòa án nhân dân khu vực. Từ đó đề xuất các giải pháp, kiến nghị thiết thực, khả thi nhằm tiếp tục hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả hoạt động xét xử trong thời gian tới", ông Bình cho biết.

Cảnh báo các rủi ro về bảo mật thông tin tư pháp

Hiện tòa án điện tử đang là xu hướng toàn cầu, tham luận "Áp dụng trí tuệ nhân tạo trong giải quyết vụ việc dân sự tại Tòa án nhân dân khu vực" của ThS.NCS Huỳnh Ngọc Tuân - Thẩm phán TAND Khu vực 1, TP.HCM - đã thu hút sự quan tâm, thảo luận của các đại biểu.

Ông Tuân cho biết, AI không thể thay thế con người ra phán quyết, nhưng là công cụ không thể thiếu để giúp thẩm phán thoát khỏi những công việc thủ công. Thông qua thực tiễn triển khai tại hệ thống Tòa án nhân dân Việt Nam, đặc biệt tại Tòa án nhân dân Khu vực 1, TP.HCM. Ông Tuân cho biết các lĩnh vực AI có thể hỗ trợ như quản lý hồ sơ điện tử, phân tích dữ liệu án, hỗ trợ nghiên cứu pháp luật, dự báo rủi ro tố tụng và hỗ trợ ra quyết định tố tụng.

Cũng theo ông Huỳnh Ngọc Tuân, AI chỉ đóng vai trò công cụ hỗ trợ thông minh, không thay thế vai trò trung tâm và trách nhiệm pháp lý của thẩm phán, đồng thời cảnh báo các rủi ro về sai lệch thuật toán, thiên lệch dữ liệu và bảo mật thông tin tư pháp.

Trên cơ sở đó, ông đề xuất cần xây dựng khung pháp lý về AI trong tư pháp, chuẩn hóa dữ liệu xét xử, đào tạo kỹ năng số cho Thẩm phán và xây dựng cơ chế giám sát việc sử dụng AI nhằm bảo đảm tính minh bạch, công bằng và bảo vệ quyền con người trong hoạt động xét xử dân sự.

Cũng tại hội thảo, PGS.TS Nguyễn Thị Hồng Nhung và TS. Huỳnh Thị Nam Hải - Trường Đại học Kinh tế - Luật đã đưa ra những phân tích về chứng cứ điện tử trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Hồng Nhung, trong kỷ nguyên số, một tin nhắn Zalo, một email, hay một giao dịch qua blockchain đều có thể trở thành chứng cứ quyết định thắng thua trong vụ kiện dân sự.

Các tác giả chỉ ra rằng, việc thu thập, bảo quản và đánh giá chứng cứ điện tử tại TAND khu vực hiện nay vẫn còn nhiều lúng túng do thiếu phương tiện kỹ thuật và quy trình chuẩn. Đặc biệt, sự xuất hiện của công nghệ Deepfake (giả mạo âm thanh, hình ảnh) đang đặt ra thách thức chưa từng có cho công tác giám định tư pháp.

Do đó, PGS.TS Nguyễn Thị Hồng Nhung đề xuất cần sớm ban hành quy chế riêng về chứng cứ điện tử, đồng thời đào tạo kỹ năng số cho đội ngũ thẩm phán tòa án khu vực.