Tuy là cây cỏ thiên nhiên nhưng khi dùng đông dược cũng phải theo sự hướng dẫn của thầy thuốc. Cần chú ý những nguyên tắc sau:
- Đúng chỉ định: người bệnh cần được khám và có chỉ định hướng dẫn của thầy thuốc chuyên khoa, tránh tự ý sử dụng. Trong thành phần hóa học của cây cỏ có những nhóm chất có tác dụng rất mạnh mà người dùng không đúng cách sẽ dẫn đến những tai hại khó lường. Không ít trường hợp nhập viện và cấp cứu là do việc sử dụng sai tác dụng và công dụng của cây cỏ. Ví dụ: cà độc dược chữa hen.
Dùng đúng liều lượng, có những cây cỏ tuy không độc nhưng việc lạm dụng thuốc có thể dẫn đến những tác hại khôn lường. Ví dụ: uống dây nhãn lồng hoặc tim sen mỗi ngày.
- Dùng đúng bệnh: do cơ địa của mỗi người mỗi khác nên tránh trường hợp nghe tin đồn từ người khác mà đem áp dụng lên bản thân mình, đôi khi sẽ bị những phản ứng phụ xảy ra do sự tương tác thuốc. Bào chế đúng cách như sắc thuốc đúng, sao tẩm đúng, từ đó phát huy hết công năng chủ trị của thuốc và có hiệu quả tối đa.
Phòng tránh ngộ độc
Hiện nay, xu hướng điều trị bằng thuốc y học cổ truyền ngày càng tăng vì bệnh nhân sợ các tác dụng phụ của thuốc tây, nhưng thực trạng cho thấy, đông dược đã không còn được xem là “thần dược” cứu người nữa mà đôi khi lại là “độc dược gây chết người”. Điều đáng buồn là, khi nhu cầu khám và chữa bệnh bằng y học cổ truyền ngày càng cao thì chất lượng dược liệu lại có chiều hướng đi xuống, không đảm bảo độ an toàn cho người sử dụng và trở thành nỗi lo cho người bệnh.
Thị trường đã có những dược liệu giả mạo như hồng hoa, hà thủ ô đỏ... Bên cạnh đó, thuốc được bảo quản bằng chất độc như:
- Lưu huỳnh: mùi này làm cho ta có cảm giác nhức đầu, chóng mặt, đau đầu, sốt, tiêu chảy và ói mửa. Các hiệu thuốc thường đốt lưu huỳnh trong các thùng chứa thuốc để lấy hơi lưu huỳnh xông lên diệt sâu mọt, nấm mốc và cũng làm cho đông dược có chất dẻo, mềm mại và làm cho dược liệu trắng sáng và đẹp hơn. Tuy nhiên, chất này nếu tích lũy nhiều trong cơ thể sẽ gây ung thư.
- Chì: tam thất là dược liệu thường được đánh bóng bằng chì cho đẹp, nhưng khi sắc uống thì một lượng lớn chì sẽ khuếch tán vào trong nước thuốc và có thể gây nhiễm độc; làm trẻ em chậm lớn, trí tuệ kém phát triển, người lớn tăng huyết áp, suy tim. Khi lượng chì trong cơ thể lên tới 0,8 ppm (phần triệu) sẽ gây ra thiếu máu do thiếu hụt hemoglobin, phụ nữ dễ bị sẩy thai.
- Kẽm: có trong phosphor kẽm. Ngộ độc do kẽm cũng là ngộ độc cấp tính, do ăn nhầm phải một lượng lớn kẽm (5 - 10 g ZnSO4 hoặc 3 - 5 g ZnCl2) có thể gây chết người với triệu chứng như có vị kim loại khó chịu và dai dẳng trong miệng, nôn, tiêu chảy, mồ hôi lạnh, mạch đập khẽ, tử vong sau 10 đến 48 giây.
- Thủy ngân: thường xuất hiện khi chế biến không đúng quy cách các dược liệu. Thủy ngân làm gãy nhiễm sắc thể và ngăn cản sự phân chia tế bào, do vậy gây hiện tượng vô sinh ở nam giới khi ngộ độc thủy ngân lâu dài.
- Nhiễm nấm mốc: nấm mốc tiết các độc tố như aflatoxin. Độc tố này có trong dược liệu gây tổn thương gan, ung thư gan. Những loại độc tố không bị diệt ở nhiệt độ cao (160 - 1700C), do đó, khi sắc thuốc vẫn còn. Theo thống kê của Viện dược liệu, 30% dược phẩm đang được lưu hành chứa nấm mốc, nhất là aflatoxin.
Để hạn chế ngộ độc đông dược cần đến sự quan tâm của các cấp, các ngành quản lý không làm ảnh hưởng đến uy tín của ngành y dược cổ truyền Việt Nam. Quan trọng là ý thức của các cơ sở sản xuất và chế biến thuốc y học cổ truyền cần đặt uy tín và chất lượng lên hàng đầu.
