Siết bản quyền số: Chặn “dòng tiền đen”, phạt hình sự tới 5 tỷ đồng

Bản quyền là hạ tầng thiết yếu của nền kinh tế sáng tạo

Tại Hội nghị Cấp cao kết nối ngành Triển lãm, Sự kiện và Quảng cáo Việt Nam 2026, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VH-TT-DL) Lâm Thị Phương Thanh đánh giá cao vai trò của cộng đồng doanh nghiệp trong các lĩnh vực điện ảnh, âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn, quảng cáo, triển lãm và sự kiện đã cho thấy năng lực sáng tạo và tinh thần hội nhập. Bộ trưởng cho rằng, ngành triển lãm, sự kiện và quảng cáo giữ vai trò quan trọng trong chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa.

Tuy nhiên, chuỗi giá trị đó cần cơ chế bản quyền rõ ràng. Nếu phim vừa ra rạp đã bị quay lén, nhà sản xuất giảm khả năng tái đầu tư. Nếu ca khúc bị khai thác ngoài hệ thống, nhạc sĩ và ca sĩ mất nguồn thu. Nếu sách mới bị chia sẻ miễn phí, nhà xuất bản khó duy trì chất lượng biên tập và mua bản quyền. Nếu game bị sao chép, doanh nghiệp khó xây dựng tài sản nội dung dài hạn.

Người dùng có thể mang tâm lý "thích xài chùa", nhưng sự dễ dãi ấy đang âm thầm bóp nghẹt thị trường. Thiệt hại cuối cùng đổ lên đầu công chúng khi họ mất dần cơ hội thưởng thức những tác phẩm chất lượng cao, được đầu tư nghiêm túc.

Thêm vào đó, lượt truy cập (view) trên không gian mạng đôi khi chỉ là những "con số ảo" đối với nền kinh tế thực. Chia sẻ tại Diễn đàn Bản quyền Việt Nam - Hàn Quốc 2026 ngày 7/5 vừa qua, Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Trần Hoàng nhấn mạnh, bản quyền trong kỷ nguyên mới đã trở thành hạ tầng thiết yếu của nền kinh tế sáng tạo. Ông nhấn mạnh khi nội dung có thể được tạo ra, sao chép và lan tỏa gần như tức thời, quyền tác giả và quyền liên quan cần được bảo vệ hiệu quả, minh bạch và thích ứng với công nghệ. Một sản phẩm có thể đạt lượt xem cao, nhưng lượt xem đó không tạo giá trị kinh tế nếu bị khai thác ngoài hệ thống hợp pháp.

Nguy cơ sụt giảm năng lực quốc gia

Vì sao các trang web lậu, các kênh phân phối nội dung ăn cắp vẫn sống khỏe dù liên tục bị đánh sập? Câu trả lời nằm ở sự tiếp tay của công nghệ. Đóng tên miền này, chúng lập tức sinh sôi bằng hàng loạt tên miền dự phòng khác.

Dưới góc nhìn an ninh, Thượng tá - TS Đào Trung Hiếu, chuyên gia tội phạm học cảnh báo về xu hướng cực kỳ nguy hiểm mang tên "tội phạm hóa công nghệ" trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ (SHTT).

Theo TS Hiếu, những kẻ vi phạm giờ đây không hoạt động đơn lẻ mà như một tập đoàn kinh tế ngầm. "AI có thể bị lợi dụng để sao chép phong cách sáng tạo, tạo ra hình ảnh, âm thanh giả mạo chỉ trong vài giây. Dữ liệu lớn (Big Data) giúp đối tượng phân tích thị hiếu, tối ưu hóa hành vi vi phạm. Trong khi đó, thanh toán điện tử và ví ảo được dùng để che giấu dòng tiền, gây khó khăn cho điều tra", ông phân tích.

Hệ lụy của vấn nạn này vượt ra khỏi ranh giới của một bài hát hay một bộ phim. Thượng tá Hiếu nhấn mạnh, khi xâm phạm SHTT gắn liền với lừa đảo, rửa tiền và buôn bán dữ liệu, nền kinh tế sẽ mất niềm tin vào đổi mới sáng tạo.

"Đó là thiệt hại không chỉ của một cá nhân hay doanh nghiệp, mà là đòn đánh trực tiếp vào năng lực cạnh tranh quốc gia", Thượng tá - TS Đào Trung Hiếu nhấn mạnh.

Khung hình phạt tiền tỷ

Nhận thức rõ tính chất nguy hiểm này, ngay trong ngày 05/5/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg. Ngay lập tức, Bộ VH-TT-DL tung ra Kế hoạch triển khai, giao Cục Bản quyền tác giả chủ trì thành lập các đoàn kiểm tra quyết liệt, nhắm thẳng vào các doanh nghiệp vi phạm bản quyền phần mềm, phim ảnh, âm nhạc và game trên không gian mạng.

Đây không phải là cuộc chiến chỉ dùng lời răn đe. Hành lang pháp lý đã được trang bị "răng sắc" để xử lý tội phạm.

Phân tích dưới góc độ pháp lý, TS.LS Đặng Văn Cường - Trưởng Văn phòng Luật sư Chính pháp, Đoàn Luật sư TP. Hà Nội khẳng định, Bộ luật Hình sự hiện hành và Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2025 đã quy định những chế tài cực kỳ nghiêm khắc.

"Điều 225 và 226 Bộ luật Hình sự quy định mức phạt tiền lên tới 1 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm đối với cá nhân phạm tội có tổ chức, thu lợi bất chính lớn. Riêng với pháp nhân thương mại (doanh nghiệp), mức phạt có thể lên tới 5 tỷ đồng, đình chỉ hoạt động đến 2 năm, cấm kinh doanh và cấm huy động vốn", TS.LS Đặng Văn Cường dẫn chứng. Đây là mức phạt mang tính "triệt hạ" để đảm bảo không một tổ chức nào dám dùng việc ăn cắp chất xám làm mô hình kinh doanh.

Bên cạnh pháp lý, giải pháp kỹ thuật cũng phải "chặn yết hầu" đối tượng vi phạm. Cục trưởng Trần Hoàng cho rằng, hệ thống cần được đồng bộ từ dấu vân tay số, cơ chế gỡ bỏ nhanh đến truy vết nguồn phát tán. Đặc biệt, "yết hầu" của các trang lậu chính là tiền. Việc xử lý cần cắt nguồn thu, giảm khả năng phân phối và truy trách nhiệm người vận hành. Cơ quan quản lý khó xử lý hiệu quả nếu thiếu sự phối hợp của nền tảng số, nhà mạng, đơn vị thanh toán và doanh nghiệp quảng cáo.