Quản trị không gian và dữ liệu là "chìa khóa" phát triển kinh tế tầm thấp tại Việt Nam

Ngày 30/1, Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường TP.HCM phối hợp cùng Mạng lưới Hàng không Không gian Italy (IAN), Trung tâm cách mạng công nghiêp 4.0 (HCM-C4IR) và các đối tác trong nước, quốc tế tổ chức hội thảo khoa học quốc tế "Kinh tế tầm thấp tại Việt Nam: Thách thức vượt ra ngoài công nghệ, hướng tới một hệ sinh thái tích hợp".

Kinh tế tầm thấp được hiểu là các hoạt động kinh tế diễn ra ở độ cao dưới 1.000 m, có thể mở rộng đến dưới 5.000 m tùy theo nhu cầu thực tế của từng quốc gia. Các hoạt động này sử dụng công nghệ bay có và không người lái như UAV, thiết bị bay thẳng đứng, cùng hạ tầng, hệ thống quản lý. Các lĩnh vực có thể áp dụng gồm: nông nghiệp, logistics, giám sát môi trường, giao thông, truyền thông và giải trí.

Kinh tế tầm thấp không chỉ là drone mà là hệ thống tổng thể

Theo PGS.TS Huỳnh Quyền, Hiệu trưởng Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường TP.HCM, kinh tế tầm thấp đang mở ra không gian phát triển mới cho đô thị thông minh, logistics, nông nghiệp chính xác và các mô hình dịch vụ tiên tiến. Tuy nhiên, ông cũng nhận định thực tế hiện nay cho thấy sự thành công của kinh tế tầm thấp không phụ thuộc vào phương tiện bay mà phụ thuộc vào cách chúng ta quản trị không gian, dữ liệu, mối quan hệ giữa các chủ thể trong hệ sinh thái.

Hiện Việt Nam đã có những bước quan trọng với các văn bản pháp lý như Nghị định 288/2025, Nghị định 125/2015 của Chính phủ và các quy định liên quan đến quản lý không phận và thiết bị bay không người lái. Đây là nền tảng cần thiết nhưng mới chỉ là khởi đầu.

Hiệu trưởng Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường TP.HCM cho rằng thách thức lớn hiện nay nằm ở việc kết nối luật pháp, chính sách, dữ liệu, nguồn nhân lực và đổi mới sáng tạo để hình thành một hệ sinh thái kinh tế tầm thấp vận hành hiệu quả, an toàn và bền vững.

​​PGS.TS Huỳnh Quyền nhìn nhận kinh tế tầm thấp trước hết là một bài toán địa không gian gắn với thể chế và quản trị không gian. Trí tuệ địa không gian (GEOINT) không chỉ là nền tảng cho quản lý không phận tầm thấp, mà còn là "xương sống dữ liệu" kết nối kinh tế tầm thấp với đô thị thông minh và nông nghiệp chính xác, bảo đảm các quyết định phát triển dựa trên hiểu biết đúng về không gian, thời gian và tác động môi trường, đồng thời giảm thiểu rủi ro đối với an ninh quốc phòng quốc gia.

Còn theo ông Fabrizio Ferrari - Tổng Thư ký Mạng lưới Hàng không Không gian Italy (IAN), kinh tế tầm thấp không chỉ là drone mà là hệ thống tổng thể, bao gồm: quản lý và điều phối không phận, an ninh – an toàn tại các khu vực nhạy cảm, hệ thống giám sát, truy xuất nguồn gốc, đào tạo nhân lực, bảo trì, xử lý sự cố, tiêu chuẩn, chứng nhận, hạ tầng số và hạ tầng mặt đất.

Mỗi quốc gia đều cần năng lực tự chủ trong sản xuất UAV

Ở góc độ doanh nghiệp, TS Lương Việt Quốc - Sáng lập Real-time Robotics Việt Nam (RtR) - cho biết doanh nghiệp hiện có khoảng 80 nhân sự, trong đó hơn 60 người là kỹ sư nghiên cứu và phát triển (R&D). Tính đến thời điểm này, RtR là doanh nghiệp UAV duy nhất tại Việt Nam xuất khẩu thiết bị bay không người lái sang thị trường Mỹ, với các sản phẩm được nghiên cứu, thiết kế và sản xuất 100% bởi đội ngũ kỹ sư Việt Nam.

Theo TS Lương Việt Quốc, khi nói đến kinh tế tầm thấp, "xương sống" của hệ sinh thái này chính là các nhà sản xuất UAV. Ông dẫn ví dụ từ Trung Quốc, đây là quốc gia gần như không sử dụng drone nước ngoài để triển khai các dịch vụ trong nền kinh tế tầm thấp.

"Chỉ khoảng bốn tuần trước, Mỹ đã bắt đầu cấm nhập khẩu drone và nhiều linh kiện UAV quan trọng, không chỉ từ Trung Quốc mà còn từ một số quốc gia khác như châu Âu, Canada", TS Quốc cho biết.

Từ thực tế đó, ông đặt vấn đề: "Nếu một quốc gia phát triển kinh tế tầm thấp nhưng lại phụ thuộc vào drone của nước khác, rủi ro sẽ lớn đến mức nào?".

Theo TS Quốc, UAV không phải là tất cả của kinh tế tầm thấp, nhưng là nền tảng bắt buộc và điều kiện tiên quyết. Muốn phát triển kinh tế tầm thấp một cách bền vững, mỗi quốc gia đều cần năng lực tự chủ trong sản xuất UAV.

Cần chuyển từ cơ chế xin - cho sang cơ chế quản lý rủi ro

Ở góc độ pháp lý, Luật sư Lê Nết - Công ty Luật LNT & Partners – cho rằng bài học từ châu Âu và Trung Quốc cho thấy cách tiếp cận hiện đại là chuyển từ cơ chế xin - cho sang cơ chế quản lý rủi ro. Theo đó, thay vì yêu cầu mọi hoạt động đều phải xin phép, cơ quan quản lý sẽ: xác định khu vực, tình huống có rủi ro cao, tập trung giám sát và can thiệp vào những điểm rủi ro lớn nhất, còn lại tạo điều kiện cho hoạt động khai thác diễn ra nhanh chóng, linh hoạt nhưng vẫn đảm bảo an toàn.

Để dễ hình dung, luật sư Lê Nết nêu ví dụ, drone cũng cần được quản lý như xe hơi. Xe hơi cần đăng kiểm, biển số thì drone cần ID định danh; nếu xe cần chứng nhận an toàn kỹ thuật thì drone cần chứng nhận đủ điều kiện bay; nếu người lái xe cần bằng lái thì người điều khiển drone cũng cần chứng chỉ phù hợp; và drone cũng cần bảo hiểm trách nhiệm dân sự để bồi thường khi gây thiệt hại.