Những người 'bình dân hóa' khoa học công nghệ

Họ không chỉ là những người ghi nhận thông tin, phản ánh sự kiện mà còn là cầu nối giữa giới nghiên cứu, doanh nghiệp, cơ quan quản lý và người dân trong hành trình lan tỏa tri thức, thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Khoa học công nghệ ngày càng trở thành động lực quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội, vai trò của báo chí cũng đang thay đổi mạnh mẽ. Những bài viết, phóng sự hay chương trình truyền thông không chỉ dừng lại ở việc đưa tin về các thành tựu khoa học mà còn góp phần giải thích, chuyển ngữ các khái niệm chuyên môn thành những câu chuyện dễ hiểu, dễ tiếp cận để công chúng thấy được giá trị thiết thực của khoa học đối với đời sống.

Nhân kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/1925 - 21/6/2026), các phóng viên theo dõi lĩnh vực khoa học công nghệ đã chia sẻ những câu chuyện nghề, những trăn trở và góc nhìn về hành trình đưa khoa học công nghệ đến gần hơn với cuộc sống.

Sự am hiểu và kỷ luật sẽ giúp phóng viên trẻ đi xa

Không bắt đầu từ các phòng thí nghiệm hay những hội nghị khoa học quy mô lớn, cơ duyên đưa nhà báo Nguyễn Tiến Hoàng Thanh (Đài Phát thanh và Truyền hình TP.HCM - HTV) đến với lĩnh vực khoa học công nghệ và khởi nghiệp đổi mới sáng tạo lại xuất phát từ những câu chuyện rất đời thường của những người trẻ dám nghĩ, dám làm.

Những năm đầu bước vào nghề, chị dành sự quan tâm đặc biệt cho các dự án khởi nghiệp của sinh viên. Đó là những ý tưởng còn non trẻ nhưng chứa đựng tinh thần sáng tạo, khát vọng tạo ra giá trị mới cho xã hội. Càng tiếp xúc với các nhóm khởi nghiệp, càng theo dõi hành trình phát triển của các doanh nghiệp trẻ, chị càng nhận ra đằng sau mỗi sản phẩm là vô số câu chuyện về sự kiên trì, ý chí vượt khó và khát vọng đổi mới.

“Tôi học được từ các startup nguồn năng lượng rất tích cực, sự bền bỉ và tinh thần không bỏ cuộc”, nhà báo Hoàng Thanh chia sẻ.

Hơn 3 năm theo dõi hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo TP.HCM, nhà báo Hoàng Thanh chứng kiến sự thay đổi mạnh mẽ của môi trường khởi nghiệp thành phố. Nếu như trước đây nhiều nhóm khởi nghiệp phải tự xoay xở tìm kiếm nguồn lực thì hiện nay họ đã nhận được nhiều hơn sự hỗ trợ từ chính sách, các chương trình tăng tốc, các quỹ đầu tư cũng như cơ hội kết nối với những hệ sinh thái đổi mới sáng tạo lớn trên thế giới.

Theo chị, các hoạt động kết nối giữa startup với nhà đầu tư, doanh nghiệp, trường đại học hay cơ quan quản lý ngày càng được chú trọng. Nhiều sản phẩm công nghệ được hỗ trợ hoàn thiện, thương mại hóa và tiếp cận thị trường.

Đặc biệt, sau khi Nghị quyết 98/2023/QH15 về cơ chế đặc thù cho TP.HCM được ban hành, cùng với Nghị quyết 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo của thành phố có thêm nhiều động lực để tăng tốc.

Từ góc nhìn của người làm báo, nhà báo Hoàng Thanh cho rằng báo chí đang đóng vai trò là một mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái này. Những chính sách mới được truyền tải đến cộng đồng thông qua báo chí; những ý tưởng sáng tạo, những sản phẩm công nghệ mới được giới thiệu đến người tiêu dùng và nhà đầu tư thông qua các kênh truyền thông.

Không ít doanh nghiệp khởi nghiệp đã được biết đến rộng rãi hơn sau khi xuất hiện trên báo chí. Ngược lại, báo chí cũng có thêm những câu chuyện tích cực, giàu cảm hứng để lan tỏa tới xã hội.

Tuy nhiên, theo chị, đây là lĩnh vực đòi hỏi người làm báo phải không ngừng học hỏi. Sự hứng thú ban đầu có thể giúp một phóng viên gắn bó với nghề, nhưng để đi đường dài thì cần nhiều hơn thế.

“Yêu thích lĩnh vực mình theo đuổi có thể giúp các phóng viên trẻ đi đều, nhưng sự am hiểu và tính kỷ luật mới giúp các bạn đi xa. Khoa học công nghệ là lĩnh vực thay đổi liên tục, vì vậy người làm báo phải luôn cập nhật kiến thức, nắm chắc chính sách, văn bản pháp luật và hiểu được những chuyển động của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo”, chị nhấn mạnh.

Giúp người đọc hiểu cách công nghệ giải quyết vấn đề

Đến với lĩnh vực khoa học công nghệ từ niềm yêu thích cá nhân, nhà báo Trần Thế Anh (Báo Dân trí) cho biết anh luôn tò mò trước những công nghệ mới xuất hiện trong cuộc sống và muốn tìm hiểu xem chúng đang thay đổi thế giới như thế nào.

“Càng làm nghề, càng có cơ hội tiếp xúc với các nhà khoa học, chuyên gia công nghệ, doanh nghiệp đổi mới sáng tạo hay những người đang trực tiếp tạo ra các sản phẩm mới, tôi càng nhận ra đây là một lĩnh vực vô cùng hấp dẫn”, nhà báo Thế Anh chia sẻ.

Theo anh, điểm đặc biệt của báo chí khoa học công nghệ là phía sau mỗi phát minh, mỗi công nghệ mới luôn là câu chuyện về con người. Đó có thể là một nhà nghiên cứu dành hàng chục năm theo đuổi một đề tài khoa học; là một nhóm kỹ sư miệt mài hoàn thiện sản phẩm; hay một startup trải qua nhiều lần thất bại trước khi tìm được chỗ đứng trên thị trường. Chính những câu chuyện ấy tạo nên sức hấp dẫn của lĩnh vực khoa học công nghệ và cũng là nguồn cảm hứng để người làm báo tiếp tục theo đuổi nghề.

Những năm gần đây, theo dõi quá trình phát triển của TP.HCM, anh cảm nhận rõ khoa học công nghệ không còn là những khái niệm xa vời chỉ xuất hiện trong các hội thảo chuyên ngành. Công nghệ đang hiện diện trong hầu hết các hoạt động của đời sống xã hội.

Từ việc người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không tiền mặt bằng mã QR, khám chữa bệnh với sự hỗ trợ của nền tảng số cho đến việc ứng dụng AI trong học tập, làm việc, tất cả đều cho thấy công nghệ đã trở thành một phần không thể thiếu của cuộc sống hiện đại.

“Đối với một phóng viên theo dõi lĩnh vực này, đây là giai đoạn rất thú vị bởi gần như mỗi ngày đều có những câu chuyện mới để khai thác”, nhà báo Thế Anh nói.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất của báo chí khoa học công nghệ vẫn là làm sao để những nội dung nhiều thuật ngữ chuyên môn có thể tiếp cận được đông đảo độc giả. Theo anh, bí quyết nằm ở việc không bắt đầu câu chuyện từ công nghệ mà bắt đầu từ con người. Khi viết về AI, chuyển đổi số hay công nghệ bán dẫn, điều quan trọng không phải là công nghệ đó phức tạp đến đâu mà là nó đang giải quyết vấn đề gì cho cuộc sống. Nếu độc giả nhìn thấy lợi ích thực tế mà công nghệ mang lại, họ sẽ dễ dàng tiếp nhận thông tin hơn.

“Tôi luôn cho rằng người làm báo khoa học công nghệ không chỉ có nhiệm vụ truyền tải thông tin mà còn đóng vai trò là cầu nối giữa nhà khoa học, chuyên gia công nghệ với công chúng. Khi người dân hiểu được giá trị của khoa học công nghệ đối với đời sống hằng ngày, những thành tựu nghiên cứu sẽ thực sự đi vào cuộc sống”, nhà báo Thế Anh chia sẻ.

Cơ hội được học hỏi không ngừng

Đối với phóng viên Trịnh Nguyễn Minh Hoàng (Báo Pháp Luật TP.HCM), đằng sau mỗi sản phẩm công nghệ hay mỗi công trình nghiên cứu không chỉ là câu chuyện kỹ thuật mà còn là câu chuyện về con người, doanh nghiệp và khát vọng phát triển đất nước.

Từ thời sinh viên, anh đã là độc giả quen thuộc của các tạp chí công nghệ nổi tiếng như Làm bạn với máy vi tính hay eChip. Niềm yêu thích công nghệ thôi thúc anh viết những bài đầu tiên về phần mềm, ứng dụng và thiết bị công nghệ dành cho người dùng phổ thông.

“Càng viết, tôi càng nhận ra phía sau mỗi sản phẩm công nghệ là cả một hệ sinh thái gồm nghiên cứu, nhân lực, doanh nghiệp và chính sách phát triển khoa học công nghệ. Chính điều đó khiến tôi muốn tìm hiểu sâu hơn và gắn bó lâu dài với lĩnh vực này”, anh chia sẻ.

Theo Minh Hoàng, công nghệ là lĩnh vực thay đổi với tốc độ rất nhanh. Điều đó buộc người làm báo phải liên tục học hỏi và cập nhật kiến thức. Nhưng cũng chính vì vậy mà nghề báo công nghệ mang lại nhiều cơ hội trải nghiệm và khám phá.

“Tôi không nghĩ đây là mảng quá kén độc giả. Nếu câu chuyện được kể bằng ngôn ngữ dễ hiểu và gắn với những vấn đề mà người dân quan tâm thì vẫn có sức hút riêng”, Minh Hoàng nói.

Trong quá trình làm nghề, anh đã ghi dấu ấn với nhiều tác phẩm báo chí đạt giải thưởng về khoa học công nghệ. Đáng nhớ nhất là loạt bài về AI năm 2024 và loạt bài về phát triển nguồn nhân lực vi mạch bán dẫn cho TP.HCM năm 2025. Quá trình thực hiện các tác phẩm này giúp anh có cơ hội gặp gỡ nhiều chuyên gia, doanh nghiệp và nhà quản lý để lắng nghe những chia sẻ từ thực tiễn.

“Điều tôi thấy thú vị là phía sau những khái niệm như đổi mới sáng tạo, công nghệ cao hay kỳ lân công nghệ đều là những câu chuyện rất cụ thể về con người, về hành trình xây dựng sản phẩm, tìm kiếm thị trường và cạnh tranh quốc tế”, anh Hoàng cho biết.

Theo Minh Hoàng, báo chí không chỉ phản ánh thành tựu mà còn cần chỉ ra những điểm nghẽn trong quá trình thương mại hóa kết quả nghiên cứu, chuyển giao công nghệ hay triển khai chính sách. Khi nhiều góc nhìn được đưa ra, các bên liên quan sẽ có thêm thông tin để cùng tháo gỡ khó khăn và thúc đẩy sự phát triển của hệ sinh thái khoa học công nghệ.

Mảnh đất rộng cho những câu chuyện đổi mới sáng tạo

Gắn bó với mảng khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo tại TP.HCM, phóng viên Võ Liên - Tạp chí Khoa học phổ thông - luôn xem đây là một trong những lĩnh vực giàu chất liệu báo chí. Bởi phía sau mỗi chính sách, mỗi đề tài nghiên cứu hay mỗi doanh nghiệp công nghệ là những câu chuyện về khát vọng đổi mới, tinh thần dám nghĩ dám làm và hành trình tạo ra giá trị cho cộng đồng.

Theo phóng viên Võ Liên, những năm gần đây, TP.HCM liên tục triển khai nhiều chủ trương, chính sách mới nhằm thúc đẩy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Từ các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp, hoạt động ươm tạo công nghệ đến việc cụ thể hóa các nghị quyết lớn của Trung ương, thành phố đang tạo ra môi trường thuận lợi để các ý tưởng sáng tạo có cơ hội phát triển. Chính sự vận động không ngừng đó mang đến cho người làm báo một “mỏ đề tài” phong phú để khai thác.

“Điều khiến tôi yêu thích lĩnh vực này không chỉ nằm ở những con số tăng trưởng hay thành tựu công nghệ mới, mà còn ở con người phía sau các dự án. Đó là những nhà khoa học miệt mài trong phòng thí nghiệm, những startup nhiều lần thất bại nhưng vẫn kiên trì theo đuổi ước mơ, hay những doanh nghiệp công nghệ nỗ lực tìm lời giải cho các vấn đề của xã hội. Mỗi cuộc gặp gỡ đều mang đến cho tôi nguồn năng lượng tích cực và cảm hứng về sự sáng tạo không giới hạn”, phóng viên Võ Liên chia sẻ.

Khoa học công nghệ vốn không phải là lĩnh vực dễ tiếp cận với số đông bởi chứa nhiều khái niệm chuyên môn và kiến thức phức tạp. Tuy nhiên, theo phóng viên Võ Liên, nhiệm vụ của người làm báo không chỉ là truyền tải thông tin mà còn phải “bình dân hóa” khoa học công nghệ, đưa những câu chuyện tưởng chừng khô khan trở nên gần gũi, dễ hiểu và hữu ích với người dân. Khi một công nghệ mới được giải thích bằng ngôn ngữ đời thường, khi một chính sách được kể thông qua câu chuyện của doanh nghiệp hay người thụ hưởng, khoa học công nghệ sẽ không còn là điều xa vời mà trở thành một phần của cuộc sống.

Phóng viên Võ Liên nhận định, mỗi bài viết về đổi mới sáng tạo cũng là cơ hội để lan tỏa tinh thần khởi nghiệp đến cộng đồng. “Nhiều doanh nhân, startup mà tôi từng gặp đã cho tôi thấy rằng thành công không chỉ đến từ ý tưởng xuất sắc nhất, mà còn đến từ sự bền bỉ và khả năng đứng dậy sau thất bại. Chính tinh thần ấy trở thành động lực để tôi tiếp tục theo đuổi lĩnh vực này, tìm kiếm những câu chuyện mới và góp phần kết nối các giá trị sáng tạo đến với xã hội”, phóng viên Võ Liên chia sẻ.