Làm báo giữa cơn sóng công nghệ

Qua chia sẻ của những nhà báo đang tác nghiệp ở nhiều lĩnh vực khác nhau, bức tranh khá rõ nét về nghề báo tương lai đã hiện lên: công nghệ sẽ trở thành công cụ đắc lực, nhưng tư duy phản biện, trách nhiệm xã hội và tính nhân văn vẫn là những giá trị cốt lõi làm nên bản sắc của người làm báo.

AI là trợ lý, không phải đối thủ

Theo nhà báo Lê Minh Sơn (Báo điện tử VietnamPlus - Thông tấn xã Việt Nam), những năm gần đây chứng kiến tốc độ thay đổi công nghệ nhanh chưa từng có. Nếu trước đây nhiều công đoạn trong tòa soạn vẫn được thực hiện thủ công thì hiện nay AI đã tham gia vào gần như toàn bộ quy trình sản xuất nội dung.

Tác động lớn nhất của AI không nằm ở khả năng viết bài thay con người mà ở việc tự động hóa nhiều khâu công việc. Những nhiệm vụ vốn tiêu tốn nhiều thời gian như tổng hợp nguồn tin, tóm tắt tài liệu, kiểm tra lỗi chính tả, gợi ý tiêu đề hay đề xuất từ khóa SEO đều có thể được AI hỗ trợ hiệu quả.

Trong công việc hằng ngày, nhiều nhà báo đã chủ động xây dựng các công cụ trợ lý cá nhân dựa trên AI để đọc và tóm tắt tài liệu, gỡ băng phỏng vấn, thiết kế infographic hoặc xử lý ảnh minh họa khi cần cập nhật thông tin nhanh. Ở cấp độ tòa soạn, AI còn hỗ trợ phân tích hành vi độc giả, giúp các cơ quan báo chí phân phối nội dung đúng đối tượng và đúng thời điểm.

Tuy nhiên, theo anh Sơn, AI vẫn chưa thể thay thế những giá trị cốt lõi của nghề báo. Một sản phẩm do AI tạo ra có thể đầy đủ thông tin nhưng thường thiếu cảm xúc, trải nghiệm thực tế và trách nhiệm nghề nghiệp. AI không thể có mặt tại hiện trường để cảm nhận không khí của một sự kiện, không thể đọc được tâm trạng của nhân vật hay nhận ra những chi tiết quan trọng ẩn phía sau các con số và dữ liệu.

Chính vì vậy, thay vì lo ngại hay né tránh, người làm báo cần học cách cộng tác với công nghệ. Trong bối cảnh mới, những kỹ năng như điều tra chuyên sâu, tư duy phản biện, kiểm chứng đa nguồn, kể chuyện bằng góc nhìn nhân văn và sử dụng AI có trách nhiệm sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh quan trọng.

Cầu nối giữa tri thức và công chúng

Nếu AI đặt ra thách thức đối với phương thức làm báo thì sự bùng nổ của khoa học và công nghệ lại đòi hỏi nhà báo phải liên tục nâng cao năng lực chuyên môn. Nhà báo Mai Loan (Báo Tri thức và Cuộc sống) cho rằng làm báo khoa học không đơn thuần là chuyển tải thông tin mà còn là quá trình giải mã tri thức để công chúng có thể tiếp cận và thấu hiểu.

Theo chị Loan, khoảng cách giữa nhà khoa học và công chúng luôn tồn tại. Các chuyên gia thường sử dụng ngôn ngữ chuyên môn với hệ quy chiếu riêng, trong khi độc giả lại quan tâm nhiều hơn đến việc những phát minh hay nghiên cứu đó ảnh hưởng như thế nào đến cuộc sống hằng ngày của họ. Người làm báo khoa học chính là chiếc cầu nối giữa hai thế giới ấy.

Để hoàn thành vai trò đó, nhà báo phải hiểu sâu vấn đề trước khi bắt tay vào viết. Việc đọc tài liệu, kiểm chứng thông tin, trao đổi với chuyên gia và truy tìm bản chất của sự việc đôi khi chiếm nhiều thời gian hơn cả quá trình tác nghiệp hiện trường.

Đặc biệt với các chủ đề như AI, chuyển đổi số hay công nghệ mới nổi, lượng thông tin xuất hiện mỗi ngày là vô cùng lớn. Thách thức không nằm ở việc tìm kiếm thông tin mà là khả năng sàng lọc và nhận diện đâu là giá trị thực, đâu chỉ là những trào lưu nhất thời.

Một nguyên tắc quan trọng được nhà báo Mai Loan chia sẻ là luôn đặt mình vào vị trí của độc giả. Nếu một người không có nền tảng chuyên môn vẫn có thể hiểu được bài viết thì đó mới là một sản phẩm báo chí thành công. Bởi lẽ, mục tiêu cuối cùng của báo chí khoa học không phải phô diễn kiến thức mà là giúp tri thức trở nên gần gũi và hữu ích với cộng đồng.

Đằng sau mỗi công trình nghiên cứu, mỗi sản phẩm công nghệ hay mỗi chính sách khoa học đều là những câu chuyện về con người, về sự kiên trì và khát vọng khám phá. Chính những yếu tố đó mang lại sức sống cho báo chí khoa học và giúp lĩnh vực này không hề khô khan như nhiều người vẫn nghĩ.

Đi tìm sự thật giữa biển thông tin

Cùng với AI, mạng xã hội đang tạo ra một môi trường thông tin hoàn toàn mới cho hoạt động báo chí. Tốc độ lan truyền thông tin chưa bao giờ nhanh như hiện nay, nhưng đi kèm với đó là sự xuất hiện ngày càng nhiều của tin giả và thông tin sai lệch.

Nhà báo Đào Mạnh Hùng (Báo điện tử VTC News) cho rằng người làm báo ngày nay không chỉ cạnh tranh với các cơ quan báo chí khác mà còn phải đối diện với áp lực từ mạng xã hội - nơi mọi thông tin có thể lan truyền chỉ trong vài phút.

Mạng xã hội giúp nhà báo tiếp cận nguồn tin nhanh hơn và tạo ra sự tương tác trực tiếp với độc giả. Song mặt trái của nó là nguy cơ nhiễu loạn thông tin. Trong bối cảnh ấy, nhiệm vụ quan trọng nhất của báo chí vẫn là kiểm chứng sự thật.

Theo nhà báo Đào Mạnh Hùng, mỗi thông tin gây tranh cãi cần được kiểm tra kỹ lưỡng về nguồn phát tán, tính xác thực và khả năng kiểm chứng độc lập. Bên cạnh đó là quá trình tham vấn chuyên gia, đối chiếu nhiều góc nhìn và thu thập bằng chứng thực tế.

Có những vấn đề được bàn luận sôi nổi trên mạng xã hội nhưng chỉ khi được báo chí kiểm chứng một cách khoa học, công chúng mới có thể tiếp cận đầy đủ bản chất sự việc. Giá trị của báo chí không nằm ở việc tạo ra những tiêu đề gây sốc mà ở khả năng cung cấp thông tin chính xác, đáng tin cậy để giúp độc giả đưa ra nhận định đúng đắn.

Đối với AI, nhà báo Đào Mạnh Hùng cho rằng đây là xu thế không thể đảo ngược. Tuy nhiên, để sử dụng AI hiệu quả, người làm báo phải có đủ kiến thức và bản lĩnh nghề nghiệp. AI có thể là một thư ký xuất sắc, nhưng trách nhiệm với sự thật vẫn luôn thuộc về con người.