Tái định vị vai trò toán học trong kỷ nguyên công nghệ

Ngày 13/4, ĐHQG TP.HCM phối hợp với Trường ĐH VinUni tổ chức Hội thảo khoa học "Dạy và học Toán trong kỷ nguyên công nghệ", quy tụ đông đảo các nhà khoa học, chuyên gia trong và ngoài nước.

Chương trình nhằm làm rõ vai trò của toán học trong hệ sinh thái khoa học - công nghệ hiện đại, đồng thời đề xuất các định hướng đổi mới căn bản cho giáo dục toán học tại Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số và cạnh tranh tri thức toàn cầu.

Toán học là "hạ tầng vô hình" nâng đỡ công nghệ hiện đại

Phát biểu tại hội thảo, GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai - Giám đốc ĐHQG TP.HCM - cho rằng trong bối cảnh khoa học - công nghệ phát triển với tốc độ chưa từng có và trở thành động lực cốt lõi của nền kinh tế tri thức, năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia ngày nay không còn chỉ dựa vào tài nguyên hay lao động, mà phụ thuộc ngày càng sâu sắc vào năng lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và làm chủ các công nghệ chiến lược. Theo đó, toán học không chỉ đóng vai trò nền tảng mà còn là “hạ tầng vô hình” nâng đỡ toàn bộ hệ thống công nghệ hiện đại.

Dẫn chứng từ Chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược ưu tiên triển khai ngay được phê duyệt vào cuối năm 2025, GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai cho biết 6 nhóm công nghệ chiến lược như mô hình ngôn ngữ lớn, trí tuệ nhân tạo, robot tự hành, mạng 5G, blockchain hay thiết bị bay không người lái đều có điểm chung là dựa trên nền tảng toán học.

Không dừng lại ở đó, hàng loạt lĩnh vực mũi nhọn khác như công nghệ bán dẫn, y - sinh học, vật liệu mới hay năng lượng cũng đều cần đến sự tham gia sâu sắc của toán học. Điều này cho thấy, nếu không phát triển toán học một cách đúng mức và đúng hướng, sẽ rất khó để tham gia sâu vào chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu.

Tuy nhiên, Giám đốc ĐHQG TP.HCM chỉ ra khoảng cách đáng kể giữa tiềm năng và thực tế. Dù hệ thống có nhiều học sinh giỏi Toán và đội ngũ nhà khoa học có năng lực, nhưng việc kết nối kiến thức toán học với các lĩnh vực công nghệ và ứng dụng thực tiễn trong chương trình đào tạo vẫn còn hạn chế. Trong khi đó, xu hướng quốc tế đang chuyển mạnh theo hướng tích hợp, liên ngành và đề cao khả năng vận dụng toán học để giải quyết các vấn đề thực tiễn, thay vì chỉ dừng lại ở truyền thụ tri thức thuần túy.

“Thiết kế lại con đường học Toán” một cách tổng thể

GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai đặt ra 3 vấn đề: học Toán để làm gì, làm thế nào để toán học trở thành động lực phát triển của các ngành, và cần đổi mới chương trình, phương pháp giảng dạy ra sao để đón đầu xu hướng toàn cầu.

Theo đó, thách thức lớn nhất không phải là thay đổi từng học phần hay nội dung riêng lẻ, mà là phải “thiết kế lại con đường học Toán” một cách tổng thể, xuyên suốt từ bậc phổ thông đến đại học và sau đại học, bảo đảm người học từng bước hình thành các năng lực cốt lõi như tư duy mô hình hóa, xác suất - thống kê, tối ưu, thuật toán, tính toán khoa học, phân tích dữ liệu và khả năng làm việc liên ngành.

Trên cơ sở đó, chiến lược phát triển ngành toán học của ĐHQG TP.HCM được định hình theo hướng xây dựng một hệ sinh thái đào tạo và nghiên cứu mang tính liên thông và tích hợp cao. Trong hệ sinh thái này, các trường phổ thông đóng vai trò phát hiện và bồi dưỡng tài năng từ sớm; các trường đại học đảm nhận đào tạo chuyên sâu, gắn với nghiên cứu và ứng dụng; còn bậc sau đại học là nơi phát triển các hướng nghiên cứu tiên tiến, kết nối với nhu cầu của doanh nghiệp và xã hội.

GS.TS Mai cũng nhấn mạnh vai trò của các mô hình như nhóm nghiên cứu - giảng dạy liên cấp, học phần tích hợp, chương trình liên ngành - liên trường, cũng như các hoạt động trải nghiệm nghiên cứu sớm nhằm tạo ra sự liên thông thực chất trong đào tạo.

Để hiện thực hóa tầm nhìn này, Giám đốc ĐHQG TP.HCM cho rằng cần một sự chuyển dịch đồng bộ trên ba phương diện: từ dạy Toán như một hệ thống tri thức khép kín sang dạy như một năng lực giải quyết vấn đề mở; từ đào tạo phân tách giữa các bậc học sang một lộ trình liên thông phát hiện - bồi dưỡng - phát triển nhân tài; từ tư duy cung cấp chương trình theo năng lực sẵn có sang đào tạo gắn với nhu cầu của các bài toán công nghệ chiến lược.

“Đây là chuyển dịch không dễ, nhưng nếu không làm, chúng ta sẽ rất khó đi nhanh và đi xa trong mục tiêu nâng cao chất lượng, khẳng định vị thế học thuật”, GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai nhấn mạnh.

Khẳng định vai trò trung tâm của toán học trong hệ sinh thái công nghệ hiện đại

Hội thảo có sự tham gia của các nhà khoa học uy tín trong và ngoài nước như GS Vũ Hà Văn, GS Nguyễn Hùng Minh Tân, GS Nguyễn Hoài Minh, GS.TS Đặng Đức Trọng, PGS.TS Trần Minh Triết và TS Võ Đức Cẩm Hải.

Các tham luận không chỉ phân tích vai trò của toán học trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu hay công nghệ bán dẫn, mà còn nhấn mạnh sự chuyển đổi bản chất của toán học trong hệ sinh thái tri thức hiện đại - từ một ngành khoa học nền tảng trở thành “ngôn ngữ thiết kế của công nghệ” và “hạ tầng tri thức của đổi mới sáng tạo”.

Theo đó, các chuyên gia đề cập hướng tiếp cận kết hợp giữa trí tuệ nhân tạo, mô hình thống kê, hệ động lực và đại số trong các nhóm nghiên cứu quốc tế, cho thấy toán học đang ngày càng đóng vai trò trung tâm trong việc lý giải và phát triển các mô hình học sâu, từ đó tạo nền tảng cho thế hệ công nghệ thông minh tiếp theo. Điều này cũng đồng nghĩa với việc giáo dục toán học cần được tái cấu trúc theo hướng mở, linh hoạt và gắn với thực tiễn, nhằm trang bị cho người học không chỉ kiến thức mà còn năng lực sáng tạo và thích ứng.

Hội thảo cũng đề cập đến thực tiễn giảng dạy tại Việt Nam, nhấn mạnh yêu cầu đổi mới phương pháp, tăng cường kết nối giữa lý thuyết và ứng dụng, cũng như thúc đẩy tư duy liên ngành trong đào tạo. Để toán học thực sự trở thành động lực phát triển, các chuyên gia cho rằng cần có sự thay đổi đồng bộ từ chương trình đào tạo, phương pháp giảng dạy đến cơ chế hợp tác giữa nhà trường, doanh nghiệp và các tổ chức nghiên cứu.