Cơ hội để Đồng Nai trở thành “nút” dịch vụ tài chính chuyên biệt [Kỳ 1]: Từ hạ tầng "phần cứng" đến khoảng trống chiến lược

Đồng Nai đã có hạ tầng. Câu hỏi là Đồng Nai sẽ làm gì với nó?

Đồng Nai trở thành thành phố trực thuộc Trung ương vào ngày 30/4/2026. Nhưng một địa vị thể chế mới không tự động tạo ra năng lực phát triển mới. Nó chỉ mở ra một khuôn khổ để thành phố thiết kế lại vai trò của mình trong cấu trúc kinh tế Việt Nam. Vấn đề cốt lõi là Đồng Nai sẽ chọn vai trò nào cho mình.

Đồng Nai không nên theo đuổi vị thế của một “trung tâm tài chính” theo nghĩa hình thức. Điều Đồng Nai cần theo đuổi là mức độ liên quan và vai trò thực chất trong hệ thống tài chính.

Cơ hội của Đồng Nai không nằm ở việc sao chép vai trò của TP.HCM trong thị trường vốn hay vai trò của Đà Nẵng trong đổi mới tài chính. Cơ hội của Đồng Nai nằm ở chỗ trở thành nơi tài chính được gắn trực tiếp vào những dòng chảy quan trọng nhất của Việt Nam về công nghiệp, logistics, sân bay và chuỗi cung ứng.

Nếu thành phố tiếp tục đi theo quỹ đạo của một tỉnh công nghiệp được vận hành tốt, Đồng Nai có thể lớn hơn nhưng chưa chắc cạnh tranh hơn. Quy mô công nghiệp và chiều sâu kinh tế là hai chuyện khác nhau. Hiện nay, Đồng Nai đang sở hữu một tập hợp “phần cứng” đặc biệt mạnh: Cảng hàng không quốc tế Long Thành, cảng Phước An, bốn hành lang cao tốc lớn, hệ thống khu công nghiệp dày đặc, cùng khoảng 460.000 lao động trong lĩnh vực chế biến, chế tạo. Sự kết hợp đó là rất hiếm không chỉ ở Việt Nam mà cả ở Đông Nam Á.

Nhưng chỉ có phần cứng thì không giữ lại được giá trị. Nó chỉ giúp giá trị di chuyển. Mọi vùng công nghiệp không nâng cấp được trong ba thập niên qua đều đi theo cùng một quỹ đạo. Họ thu hút nhà máy và hàng hóa. Họ tiếp nhận hạ tầng. Rồi họ chứng kiến các dịch vụ tài chính, bảo hiểm, tư vấn pháp lý và quản trị ngân quỹ gắn với những dòng chảy đó lại được thực hiện ở Bangkok, Singapore hay TP.HCM. Địa phương gánh phần nặng của phát triển, trong khi phần biên lợi nhuận lại tích tụ ở nơi khác.

Đồng Nai đang đứng đúng ở ranh giới đó. Sự xuất hiện của sân bay Long Thành và đề xuất Khu thương mại tự do Long Thành - Phước An sẽ làm tăng mạnh khối lượng hàng hóa, dòng vốn và số lượng giao dịch đi qua địa bàn. Việc Đồng Nai có giữ lại được một phần đáng kể giá trị tài chính hàm chứa trong các dòng chảy đó hay không phụ thuộc vào những quyết định được đưa ra ngay từ bây giờ, trước khi toàn bộ hạ tầng đi vào vận hành đầy đủ.

Hai động cơ tăng trưởng, một khoảng trống chiến lược

Cảng hàng không quốc tế Long Thành dự kiến bắt đầu vận hành thương mại vào quý IV năm 2026. Giai đoạn 1 được thiết kế với công suất 25 triệu hành khách và 1,2 triệu tấn hàng hóa mỗi năm. Sân bay này không đơn thuần là một nâng cấp về giao thông vận tải. Một sân bay ở quy mô đó làm thay đổi logic phát triển xung quanh nó. Logistics hàng không, xử lý hàng hóa, hoạt động MICE, phát triển đô thị sân bay và các chuỗi cung ứng có hàm lượng dịch vụ cao sẽ không tự hình thành. Chúng cần hạ tầng tài chính để có thể vận hành ở quy mô thương mại.

Khu thương mại tự do Long Thành - Phước An được đề xuất là động lực thứ hai, với tầm nhìn dài hạn hơn. Chính quyền tỉnh đang hướng tới một quy hoạch tổng thể bao phủ khoảng 8.200 ha trên bảy khu vực, tích hợp khu sản xuất công nghiệp công nghệ cao, trung tâm logistics, trung tâm tài chính và dịch vụ thương mại, cùng một cụm đổi mới sáng tạo. FTZ hiện vẫn đang ở giai đoạn nghiên cứu và đề xuất. Để được Chính phủ phê duyệt chính thức, sẽ cần hồ sơ trình, thẩm định và một chuỗi quyết định ở cấp quốc gia. Đồng Nai không nằm trong nhóm FTZ thí điểm đầu tiên, vốn đang được triển khai tại Đà Nẵng, Hải Phòng và TP.HCM. trong năm 2026. Một mốc thời gian thực tế cho FTZ Long Thành - Phước An là phê duyệt vào năm 2027 hoặc muộn hơn.

Trình tự này rất quan trọng đối với cách lập luận về dịch vụ tài chính. Trung tâm tài chính được đề xuất không thể đi trước quyết định phê duyệt FTZ mà nó phụ thuộc. Điều có thể bắt đầu ngay từ bây giờ là nền tảng thể chế: xây dựng hồ sơ chính sách, mở các cuộc trao đổi điều tiết với Trung ương và định vị sớm Đồng Nai như một thành phố có chủ đích xây dựng chiều sâu tài chính song song với hạ tầng vật lý.

Khoảng trống chiến lược ở đây khá rõ. Ở đâu dòng hàng tăng tốc, ở đó cũng đồng thời nảy sinh nhu cầu về tài trợ thương mại, tài trợ chuỗi cung ứng, tài trợ kho bãi, bảo hiểm hàng hóa và bảo hiểm hàng hải, quản lý ngoại hối, dịch vụ quản trị ngân quỹ và hỗ trợ tuân thủ. Nhiều dịch vụ trong số này hiện vẫn đang được thu xếp thông qua các định chế có trụ sở tại TP.HCM hoặc các trung tâm tài chính khu vực. Điều đó là hợp lý nếu xét theo năng lực hiện tại. Nhưng nó không phải là điều tất yếu nếu xét theo năng lực tương lai.

Điều Đồng Nai thực sự cần: một nút dịch vụ tài chính chức năng

Việt Nam chính thức thiết lập khuôn khổ Trung tâm Tài chính Quốc tế vào cuối năm 2025, hình thành hai trung tâm khác biệt trong một cấu trúc quản trị thống nhất. VIFC-HCMC được xác định là cửa ngõ tài chính quy mô lớn, tập trung vào thị trường vốn, ngân hàng, quản lý quỹ và kết nối với dòng vốn toàn cầu. VIFC-Đà Nẵng được định vị là một trung tâm dẫn dắt bởi đổi mới sáng tạo, chuyên về fintech, quản lý tài sản cá nhân và tài chính xanh. Cả hai cùng hoạt động dưới một Hội đồng điều hành IFC, với các cơ quan điều hành độc lập báo cáo về Ủy ban nhân dân địa phương tương ứng.

Đồng Nai không nên tìm cách trở thành trung tâm thứ ba trong cấu trúc đó. Lập luận này chắc chắn sẽ bị chính sách quốc gia loại bỏ trước khi nó kịp được đưa ra. Nếu cố đòi vị thế IFC cho Đồng Nai, địa phương sẽ ngay lập tức vấp phải các câu hỏi về thẩm quyền điều tiết, cơ chế giải quyết tranh chấp, chế độ tài khoản vốn và cơ sở pháp lý cho các ưu đãi đặc thù. Dưới khuôn khổ pháp luật hiện nay, không có câu trả lời thực sự thỏa đáng cho những câu hỏi đó. Trên thực tế, lựa chọn ấy còn đặt Đồng Nai vào thế cạnh tranh với TP.HCM đúng vào thời điểm mà việc liên kết với TP.HCM mới là có giá trị chiến lược.

Lập luận mạnh hơn nằm ở tính bổ trợ. Đồng Nai không cần lặp lại những gì TP.HCM đang làm. Đồng Nai cần thực hiện một chức năng mà TP.HCM không trực tiếp thực hiện và không có thành phố nào khác ở Việt Nam đang ở vị thế để thực hiện tốt hơn. Chức năng đó là “dịch vụ tài chính thiên về giao dịch, gắn trực tiếp với dòng chảy hàng hóa, sản xuất công nghiệp và kinh tế sân bay”.

Đây là một khác biệt có ý nghĩa thực chất. TP.HCM tập trung thị trường vốn, quản lý đầu tư, quản trị ngân quỹ doanh nghiệp và ngân hàng xuyên biên giới. Những chức năng đó cần đến mật độ cao, tập trung nhân lực và hạ tầng điều tiết đã được tích lũy qua nhiều thập niên. Cơ hội của Đồng Nai nằm ở một phần khác của bản đồ dịch vụ tài chính: phần nằm sát nhất với nền kinh tế vật chất. Tài trợ thương mại, tài trợ bằng chứng từ kho, bảo hiểm hàng hóa, phân tích chuỗi cung ứng, hỗ trợ tuân thủ CBAM và tài chính chuyển đổi xanh không phải là những chức năng “thấp hơn”. Chúng là những chức năng chuyên sâu, tăng quy mô nhờ gắn chặt với logistics và hoạt động công nghiệp, chứ không phải nhờ tập trung địa lý của các nhà quản lý quỹ hay ngân hàng đầu tư.

Đây là chính là mô hình cốt lõi mà nhóm nghiên cứu đề xuất: Đồng Nai nên xây dựng trung tâm tài chính chuỗi cung ứng và kinh tế sân bay hàng đầu của Việt Nam, vận hành như một nút dịch vụ tài chính chuyên biệt hỗ trợ và kết nối với kiến trúc VIFC rộng hơn, thay vì cạnh tranh với nó.

Sáu chức năng lõi

Mô hình dịch vụ tài chính cho Đồng Nai nên tập trung vào sáu lĩnh vực mà thành phố có nhu cầu thật và lợi thế cấu trúc thật.

Trước hết là tài trợ thương mại và tài trợ chuỗi cung ứng. Đây là ưu tiên trước mắt nhất. Các khu công nghiệp của Đồng Nai đang tập trung hàng trăm doanh nghiệp FDI có hoạt động xuất nhập khẩu thường xuyên. Các doanh nghiệp này hiện chủ yếu tiếp cận tài trợ thương mại thông qua các chi nhánh ngân hàng tại TP.HCM. Khi sân bay Long Thành làm tăng lưu lượng hàng hóa và FTZ mở ra những quan hệ thương mại mới, nhu cầu về dịch vụ tài trợ thương mại dễ tiếp cận ngay tại địa phương sẽ tăng mạnh. Các ngân hàng đã có mặt tại Đồng Nai là những nhà cung cấp tự nhiên. Câu hỏi ở đây là liệu chính sách cấp tỉnh có tạo ra được những điều kiện để thu hút năng lực tài trợ thương mại sâu hơn, thay vì chỉ dừng ở mô hình ngân hàng chi nhánh.

Tiếp theo là tài trợ kho bãi và hàng tồn kho, gắn trực tiếp với hành lang logistics mà Đồng Nai đang xây dựng. Tài trợ bằng chứng từ kho, vốn cho phép hàng hóa trong các kho được cấp phép trở thành tài sản bảo đảm cho vốn lưu động, về mặt pháp lý đã khả thi ở Việt Nam nhưng vẫn chưa được sử dụng rộng rãi ngoài lĩnh vực nông sản. Một trung tâm logistics nằm kề sân bay Long Thành và cảng Phước An tạo ra điều kiện tự nhiên để sản phẩm này tăng quy mô trong các nhóm hàng công nghiệp và hàng tiêu dùng.

Thứ ba là bảo hiểm hàng hóa và bảo hiểm hàng hải. Đây là một trong những nhóm dịch vụ tài chính còn phát triển chưa tương xứng với quy mô thương mại đang đi qua miền Nam Việt Nam. Phần lớn bảo hiểm hàng hóa cho hàng đi qua các cảng Việt Nam hiện vẫn được thu xếp ở nước ngoài hoặc thông qua các nhà môi giới tại TP.HCM, trong khi năng lực nhận bảo hiểm thuộc về các doanh nghiệp bảo hiểm quốc tế hoặc các doanh nghiệp bảo hiểm lớn trong nước. Khi Long Thành phát triển thành một trung tâm hàng hóa lớn, lập luận cho việc hình thành năng lực bảo hiểm hàng hóa, bảo hiểm hàng không và bảo hiểm logistics được phát sinh, phục vụ và điều phối ngay tại Đồng Nai sẽ mạnh hơn nhiều, với sự hỗ trợ của doanh nghiệp bảo hiểm được cấp phép và năng lực tái bảo hiểm từ thị trường Việt Nam và khu vực. Đồng Nai không cần nắm toàn bộ chuỗi giá trị bảo hiểm. Đồng Nai cần trở thành nút vận hành gần nhất với rủi ro.

Thứ tư là dịch vụ ngoại hối và quản trị ngân quỹ. Trên thực tế, những dịch vụ này đã có mặt tại Đồng Nai thông qua mạng lưới chi nhánh ngân hàng thương mại. Cơ hội ở đây là làm sâu năng lực đó cho đúng nhu cầu của các doanh nghiệp xuất khẩu và nhà vận hành logistics: phòng ngừa rủi ro tỷ giá, quản trị ngân quỹ đa tiền tệ và hạ tầng thanh toán cho chuỗi cung ứng xuyên biên giới.

Thứ năm là tài chính xanh và tài chính chuyển đổi. Đây là nơi chiến lược hydrogen của Đồng Nai từ tháng 3 năm 2026 trở nên có ý nghĩa tài chính. Thành phố đã phát tín hiệu rõ ràng về cam kết phát triển công nghiệp carbon thấp. Nhưng cam kết đó chỉ có thể trở thành hành động nếu tồn tại các công cụ tài chính tương ứng. Trái phiếu xanh, các khoản vay gắn với chỉ tiêu bền vững, tài chính tuân thủ CBAM và các công cụ hỗ trợ hạ tầng logistics, kho lạnh tiết kiệm năng lượng hiện đang tăng trưởng trên toàn cầu. Nền công nghiệp của Đồng Nai tạo ra nhu cầu thực cho những công cụ này. Nút dịch vụ tài chính của Đồng Nai phải được đặt ở vị trí phục vụ nhu cầu đó, thay vì để nó hoàn toàn chảy về Singapore hay TP.HCM.

Cuối cùng là dịch vụ pháp lý, tuân thủ và trọng tài. Đây là lớp chức năng hoàn thiện bức tranh. Giải quyết tranh chấp thương mại, tư vấn tuân thủ thương mại và hỗ trợ kỹ thuật CBAM về bản chất là dịch vụ chuyên môn hơn là dịch vụ tài chính theo nghĩa điều tiết chặt chẽ. Nhưng chúng phải nằm trong mô hình bởi chính chúng là yếu tố biến một trung tâm logistics thành một trung tâm dịch vụ kinh doanh. Biên Hòa, với nền tảng sẵn có về cộng đồng dịch vụ chuyên nghiệp, là vị trí tự nhiên cho lớp chức năng này trong mô hình “một lõi - hai vệ tinh”.

Mục tiêu của nút dịch vụ tài chính này không phải là địa phương hóa mọi tầng nấc của tài chính. Điều đó vừa phi thực tế vừa không cần thiết. Tài trợ thương mại, bảo hiểm, phòng ngừa rủi ro tỷ giá và tài chính xanh đều phụ thuộc vào các định chế được cấp phép, năng lực bảng cân đối, cơ chế phân tán rủi ro và trong nhiều trường hợp là tái bảo hiểm quốc tế hoặc tiếp cận thị trường vốn. Vai trò của Đồng Nai nên là địa phương hóa những chức năng được hưởng lợi nhiều nhất từ sự gần kề nền kinh tế thực: khởi tạo giao dịch, phục vụ khách hàng, chứng từ, xác minh, hỗ trợ bồi thường, tuân thủ, tích hợp dữ liệu và điều phối giao dịch.

Ba lớp sẽ cùng vận hành. Lớp thứ nhất là giữ lại giá trị tại địa phương, nghĩa là các việc làm trong môi giới, hỗ trợ bồi thường, tuân thủ, pháp lý, xác minh kho, chứng từ thương mại, tư vấn tài chính cho SME và vận hành ngân quỹ có thể và nên được thực hiện tại Đồng Nai. Lớp thứ hai là liên kết quốc gia, nghĩa là các ngân hàng, doanh nghiệp bảo hiểm và các định chế kết nối với VIFC cung cấp sản phẩm được cấp phép và năng lực bảng cân đối. Lớp thứ ba là quy mô quốc tế, nghĩa là các nhà tái bảo hiểm, ngân hàng toàn cầu, định chế tài chính phát triển, cơ quan tín dụng xuất khẩu và thị trường vốn tại Singapore hay Hồng Kông cung cấp năng lực chịu rủi ro và nguồn vốn quốc tế. Bảng cân đối có thể vẫn mang tính quốc gia hoặc quốc tế. Nhưng trí tuệ vận hành nên mang tính địa phương. Đó là mô hình có thể tăng quy mô.

Mời độc giả đón đọc Kỳ 2: Con đường để Đồng Nai trở thành "nút" dịch vụ tài chính chuyên biệt

Tác giả: Huỳnh Hồ Đại Nghĩa (Chuyên gia Chính sách công, Trường Đại học KHXH&NV, Đại học Quốc gia TP.HCM) và Tyler B. McElhaney (Country Head - Việt Nam - Apex Group)