Trong xây dựng, hạng mục dễ làm, “dễ ăn” nhất là lát vỉa hè bởi vì cả lực tĩnh lẫn “lực động” mà nó phải chịu đựng là không đáng kể. Phải chăng vì vậy mà cứ vài năm một lần là người ta lại bóc vỉa hè lên để làm lại, gây phiền hà cho sinh hoạt của người dân, tốn kém tiền nhà nước và tiền dân (phải đóng góp đến 50% kinh phí)?
Ở các thành phố trên thế giới, nhất là các khu phố cổ, vỉa hè tồn tại hàng trăm năm, hoặc lâu hơn nữa..., và trở thành “chứng nhân của lịch sử”. Các kiến trúc sư ví “vỉa hè là hồn phố” có lẽ vì vậy mà nhiều người dân thành phố cảm thấy xót xa khi hàng loạt “bó vỉa hè bằng những thanh đá xanh nguyên khối, rất đẹp và chắc chắn” có tuổi gần với tuổi thành phố bị bóc lên đưa đi đâu không biết, để thay bằng đủ loại vật liệu: đá chẻ, vữa xi măng - sỏi, gạch con sâu, gạch terrazzo...
Trên thế giới, đá chẻ thường có kích thước đồng đều, phẳng phiu, rất thích hợp với xứ lạnh có tuyết và có thể tồn tại gần như vô hạn. Còn ở ta thì đá chẻ không đồng đều, sần sùi... Với vữa xi măng - sỏi, nếu pha trộn đúng phối liệu theo mác thiết kế, thi công đúng quy trình kỹ thuật, bố trí khe co giãn thích hợp sao cho không bị nứt và nước mưa dễ dàng thẩm thấu xuống lòng đất, dễ sửa thì có thể sử dụng 20 - 30 năm. Với gạch con sâu, nếu chất lượng tốt, thiết kế đúng theo yêu cầu (nếu cần thì tăng mác gạch), và lát đúng kỹ thuật thì có thể khẳng định đây là loại vật liệu lát vỉa hè phù hợp nhất. Những sai sót, hư hỏng vừa qua (phải bóc bỏ) rõ ràng là do chất lượng gạch quá xấu, ít xi măng, khiến cho gạch bị vỡ, bị mài mòn, trở nên xấu xí, và do kỹ thuật thi công có vấn đề, dẫn đến lún cục bộ cần phải rút kinh nghiệm một cách nghiêm khắc, chứ không nên phủ nhận giá trị của loại vật liệu này.
Ưu điểm của ba loại vật liệu làm vỉa hè nêu trên là: có tính ma sát, đảm bảo an toàn cho người đi bộ, tạo điều kiện cho một phần nước mưa thẩm thấu xuống lòng đất, làm tăng mực nước ngầm và giảm tải cho hệ thống thoát nước đô thị.
Hiện nay gạch terrazzo đang được đồng loạt dùng thay cho các vật liệu khác. Đây là loại gạch đẹp, dễ lát, khá chắc chắn (nếu không bị “ăn bớt” xi măng), song nỗi băn khoăn của nhiều người là: khi toàn bộ vỉa hè bị bê tông hóa thì làm sao nước thẩm thấu được vào lòng đất? Không những mực nước ngầm thành phố sẽ giảm sút mà cây xanh cũng sẽ chậm phát triển, gây nhiều hậu quả xấu (nước mặn thâm nhập, sụt, lún...) rất khó xử lý. Toàn bộ nước mưa sẽ đổ dồn xuống cống, gây quá tải cho hệ thống thoát nước, dẫn đến ngập lụt. Các nhà quản lý thành phố yêu cầu phải làm sao cho “nước mưa chui vào lòng đất” càng nhiều càng tốt, có nghĩa là phải có nhiều hồ điều tiết, và phải hạn chế tối đa việc bê tông hóa thành phố, tìm cách sử dụng “công nghệ bê tông rỗng” ở những nơi có điều kiện. Vậy có nên sử dụng đại trà gạch terrazzo để chỉnh trang vỉa hè?
Giá thành sử dụng gạch terrazzo cũng không phải là rẻ! Chỉ việc chỉnh trang 36 tuyến vỉa hè chính của quận 1, TP.HCM, cũng đã tốn khoảng 100 tỷ đồng từ nguồn vốn ngân sách.
Thiết nghĩ nên có một cuộc tọa đàm giữa các nhà quản lý và nhà khoa học, để phân tích rõ mặt lợi, hại của việc sử dụng gạch terrazzo thay thế các loại vật liệu khác trong chỉnh trang vỉa hè. Đối với những vỉa hè còn tốt, không cần bóc bỏ, mà chỉ sửa chữa, thay thế từng phần, cho đỡ tốn kém. Giống nhau chưa hẳn là đẹp, nếu mỗi vỉa hè có sắc thái riêng, chắc chẳng ai chê trách. Yếu tố quan trọng nhất là chất lượng của các loại gạch, dù là terrazzo hay gạch con sâu. Phải tổ chức thi công sao cho gọn gàng nhất, nhanh nhất (tất nhiên phải đảm bảo chất lượng) có thể khoán làm 2 - 3 ca để cho dân đỡ khổ, nhất là ở những nơi buôn bán. “Vỉa hè phải có chủ”: cần có quy chế quản lý và sử dụng, giao cho từng hộ dân thực hiện.
KS. PHAN PHÙNG SANH
(Hội KHKT xây dựng TP.HCM)
