Trí nhớ là gì?
Trí nhớ là một quá trình hoạt động của não bộ để ghi nhận, lưu giữ và nhớ lại thông tin khi cần thiết. Quá trình này đòi hỏi có sự tham gia của nhiều vùng của não như thùy trán, thùy thái dương, đồi thị, hải mã... Một thông tin sẽ được ghi nhận bằng các giác quan, sau đó sẽ được mã hóa và lưu trữ ở các kho trong não. Khi cần nhớ lại, thông tin sẽ được truy xuất tại các kho và chuyển đến các trung tâm phát ngôn hoặc vận động ở các vùng vỏ não tương ứng để thực hiện. Tùy thuộc vào nội dung thông tin cần nhớ và thời gian ghi nhớ mà chúng ta có các cách phân loại trí nhớ khác nhau. Việc phân loại này sẽ giúp các thầy thuốc tìm ra nguyên nhân và vị trí tổn thương có thể có của bệnh giảm trí nhớ.
Có mấy loại trí nhớ?
Trí nhớ được phân loại theo thời gian nhớ và nội dung thông tin cần nhớ, bao gồm trí nhớ cực ngắn, trí nhớ ngắn hạn và trí nhớ dài hạn.
Trí nhớ cực ngắn hay trí nhớ giác quan
Đó là trí nhớ về hình ảnh, âm thanh. Sau khi đã thấy một hình ảnh hoặc nghe một âm thanh một cách ý thức hay không ý thức trong vòng 3 - 5 phần trăm giây, người ta có thể mô tả lại khá chính xác. Trí nhớ giác quan nhanh chóng mất đi, chỉ những phần quan trọng nhất được học sẽ lưu trữ thành trí nhớ ngắn hạn.
Trí nhớ ngắn hạn
Trí nhớ này còn được gọi là trí nhớ công việc. Đó là khả năng nhớ lại trong một khoảng thời gian cực ngắn (vài phút hoặc vài giờ) một thông tin, liên quan đến tiến trình chú ý. Các thông tin sẽ được ghi nhớ cho đến khi hoàn thành công việc và thường quên đi sau đó. Tuy nhiên đối với những thông tin quan trọng, được lặp đi lặp lại, có thể sẽ được giữ lại thành trí nhớ dài hạn. Thùy trán trước đóng vai trò quan trọng trong việc mã hóa và lưu trữ loại trí nhớ công việc này.
Ví dụ: đối với việc đọc và nhớ một số điện thoại trong niên giám, chúng ta thường quên số điện thoại sau khi gọi xong.
Trí nhớ dài hạn:
Là những thông tin được não lưu trữ lâu dài vì nó rất quan trọng. Các thông tin cơ bản được nhớ như tên người trong nhà hay bạn bè, địa chỉ, cũng như các thông tin làm thế nào để tìm việc, thi cử...
Thế nào là giảm hoặc mất trí nhớ?
Giảm trí nhớ có thể lành tính hoặc bệnh lý và có những biểu hiện sau đây:
Giảm trí nhớ lành tính
Là giảm trí nhớ đi kèm với lớn tuổi do các thay đổi của thùy trán trước, chủ yếu là suy giảm trí nhớ công việc, bao gồm đãng trí, giảm khả năng tập trung và giảm khả năng lưu giữ ý nghĩ lâu dài. Những biểu hiện thường gặplà quên ngay một việc mình định làm, tìm không thấy đồ vật mình vừa đặt xuống, không nhớ mình đã làm việc đó chưa, quên tên của khách hàng mới gặp hôm qua... Điều này gây cho ta cảm giác rất khó chịu khi thấy trí nhớ công việc trở nên kém chính xác và chậm chạp nhưng đó không phải là biểu hiện của một tình trạng khởi đầu bệnh lý thoái hóa não và cũng không phải là không thể điều trị. Mặc dù trí nhớ thường giảm khi lớn tuổi nhưng một số người ở tuổi 70 - 80 vẫn có trí nhớ công việc tốt hơn nhiều người 20 - 30 tuổi.
Giảm trí nhớ bệnh lý
Đây là bệnh giảm hay mất trí nhớ bất thường khác với giảm trí nhớ do có tuổi. Thường được chia thành hai nhóm: mất trí nhớ ngược chiều và mất trí nhớ xuôi chiều.
- Mất trí nhớ ngược chiều là mất đi những hồi ức về quá khứ. Những người bị chấn thương đầu hoặc bị sốc do điện giật có thể bị mất hết trí nhớ về những điều đã xảy ra trước khi họ bị sang chấn não nhưng vẫn duy trì được khả năng nhớ những thông tin mới gần đây. Đây là loại mất trí nhớ thường được mô tả trong các câu chuyện trên phim ảnh nhưng rất hiếm khi gặp trong thực tế.
- Mất trí nhớ xuôi chiều là mất khả năng tạo được trí nhớ mới. Đối với bệnh nhân tất cả mọi điều đều là mới mẻ dù đó là những sự kiện, những con người mà họ gặp nhiều lần trước đây. Người bệnh có thể vẫn nhớ được những điều xảy ra trước khi họ bị mất trí nhớ nhưng họ không thể thêm vào được những thông tin mới. Nguyên nhân thường gặp của loại mất trí nhớ này là chấn thương, tai biến mạch máu não, viêm não và bệnh Alzheimer. Vị trí tổn thương chính của loại mất trí nhớ này là ở vùng hải mã thùy thái dương. Ngoài ra, thiếu vitamin B1 trên người nghiện rượu cũng thường gây ra loại mất trí nhớ xuôi chiều này.
Nguyên nhân gây giảm trí nhớ
Giảm trí nhớ bình thường do tuổi tác
Số lượng tế bào não và lượng chất dẫn truyền thần kinh bắt đầu giảm dần một ít khi ta được 20 tuổi và giảm nhiều hơn khi tuổi càng lớn. Bạn có thể nghĩ khá lâu mới nhớ được tên một người bạn, có thể quên đi việc mình đang định làm... nhưng ở một thời điểm khác bạn có thể nhớ lại. Nói chung, việc giảm trí nhớ này không ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của bạn.
Bệnh lý thoái hóa não
Nguyên nhân hàng đầu của nhóm bệnh này là bệnh Alzheimer. Giảm trí nhớ là một trong nhiều triệu chứng của bệnh Alzheimer và ngày càng tăng dần. Các dấu hiệu sau đây có thể là biểu hiện sớm của bệnh:
- Quên nhiều hơn những điều mà trước đây vẫn thường quên.
- Hỏi lặp đi lặp lại một câu hỏi.
- Khó khăn trong việc tìm từ hoặc dùng sai từ để diễn tả.
- Không thể hoàn thành tốt những công việc quen thuộc như nấu ăn.
- Đặt đồ vật sai chỗ trầm trọng như bỏ cái ví trong tủ lạnh.
- Lạc đường ở những nơi quen thuộc.
- Trở nên thay đổi cảm xúc hoặc hành vi mà không có lý do rõ ràng.
Các nguyên nhân khác
Một số bệnh lý khác có thể gây tổn thương não và gây giảm trí nhớ như chấn thương đầu, tai biến mạch máu não, u não, viêm não siêu vi, nghiện rượu. Ngoài ra các bệnh lý như bệnh gan, bệnh tuyến giáp... cũng có thể gây giảm trí nhớ.
Một số loại thuốc có thể gây giảm trí nhớ như thuốc gây mê, thuốc gây nghiện, thuốc ngủ, thuốc chống trầm cảm.
Bên cạnh các bệnh lý trên, chấn thương tâm lý do stress, trầm cảm, mất ngủ, làm việc căng thẳng gây kém tập trung là những nguyên nhân thường gặp gây giảm trí nhớ của người trẻ.
Khi nào nên đi khám bệnh?
Khi bạn bắt đầu quan tâm về việc giảm trí nhớ của mình hoặc việc giảm trí nhớ gây khó chịu cho bạn thì đó là lúc bạn nên đi khám trí nhớ.
Làm thế nào để định bệnh?
Việc hỏi bệnh sử cẩn thận, đặc biệt thời gian và thời điểm giảm trí nhớ, nội dung trí nhớ bị giảm, yếu tố tinh thần, công việc, thuốc men có thể ảnh hưởng đến trí nhớ và diễn tiến của giảm trí nhớ... có thể giúp thầy thuốc định hướng loại giảm trí nhớ và nguyên nhân.
Các bài đánh giá chuyên biệt về trí nhớ như kể tên đồ vật, lặp lại danh sách từ ngữ, vẽ đồng hồ, làm toán... được thực hiện bởi các chuyên viên tâm lý sẽ giúp phân loại giảm trí nhớ bình thường hoặc bệnh lý.
Khám tổng quát và khám thần kinh có thể phát hiện các bệnh lý ảnh hưởng đến trí nhớ như suy giáp, bệnh gan, bệnh lý thoái hóa thần kinh (như bệnh Parkinson), u não, tụ máu não, tai biến mạch máu não, trầm cảm...
Và cuối cùng các xét nghiệm cận lâm sàng cần thiết như xét nghiệm máu, chụp cộng hưởng từ... sẽ được chỉ định để giúp tìm ra nguyên nhân bệnh.
Có cách nào để giữ gìn trí nhớ?
Bạn có thể duy trì trí nhớ minh mẫn theo 8 cách sau đây:
Rèn luyện trí óc
Tập thể dục sẽ làm cơ thể khỏe mạnh, tập luyện trí óc sẽ làm trí nhớ minh mẫn. Cách rèn luyện là luôn học tập những kỹ năng mới, ví dụ như:
Chơi nhạc cụ, chơi ô chữ, học ngoại ngữ hoặc các môn học yêu thích. Tạo thú vui mới như trồng cây, chạy xe đạp, vẽ tranh, cắm hoa...
Tình nguyện làm các công tác xã hội.
Đọc sách báo, xem ti vi để theo dõi tình hình trên thế giới và trong nước...
Tập thể dục đều đặn
Tập thể dục làm máu lưu thông lên não tốt hơn, các cơ quan chậm lão hóa, đặc biệt là các giác quan, giúp chúng ta tiếp nhận các thông tin nhanh hơn và lưu giữ lâu hơn. Tập thể dục đều đặn 30 phút mỗi ngày cũng giúp chống stress và chống các bệnh lý gây giảm trí nhớ.
Xây dựng thói quen ăn uống lành mạnh
Chế độ ăn nhiều trái cây và rau cải. Đây là thức ăn chứa nhiều chất chống oxy hóa để bảo vệ tế bào não. Đặc biệt phải hạn chế chất béo và tránh ăn khuya.
Không uống rượu
Người nghiện rượu lâu năm sẽ bị tổn thương não do thiếu dinh dưỡng, có nguy cơ cao bị giảm trí nhớ và sa sút trí tuệ.
Chống căng thẳng/stress
Khi bị căng thẳng, não sẽ phóng thích ra các nội tiết có thể gây tổn thương não. Stress kéo dài có thể làm bạn lo âu và trầm cảm, đây là một bệnh lý thường gây giảm trí nhớ.
Hãy nghỉ vài phút khi thấy quá căng thẳng, hít vào sâu và thư giãn. Nếu thấy căng thẳng kéo dài, hãy đơn giản hóa cuộc sống, sắp xếp lại công việc, đặt ra các mục tiêu cụ thể và đúng mức cho mỗi ngày và thậm chí phải cắt bỏ bớt công việc.
Bảo vệ đầu của bạn
Chấn thương đầu có thể gây tụ máu trong não hoặc làm tăng nguy cơ phát triển bệnh Alzheimer. Hãy bảo vệ đầu bạn khi chơi thể thao và đặc biệt phải đội nón bảo vệ khi chạy xe máy.
Dừng hút thuốc
Tên bạn sẽ được thêm vào danh sách những người mất trí nhớ nếu bạn còn hút thuốc. Người hút thuốc lá có nguy cơ bị Alzheimer gấp 2 lần người không hút thuốc.
Hãy trao đổi với bác sĩ
Khi cảm thấy có vấn đề về trí nhớ, hãy trao đổi với bác sĩ. Bác sĩ có thể giúp bạn hiểu rõ hơn về cơ chế của trí nhớ và gợi ý các giải pháp thích hợp để cải thiện (các lời khuyên đơn giản, huấn luyện thực hành trí nhớ, kê toa...).
Làm thế nào để nhớ tốt hơn?
Hai phương pháp sau đây có thể giúp cải thiện trí nhớ:
Tổ chức hóa công việc
Bạn hãy tập thói quen tổ chức hóa để có thể tập trung tốt hơn khi tiếp nhận thông tin mới. Hãy thử các phương pháp sau:
Để các dụng cụ cá nhân cần thiết như chìa khóa, mắt kính... ở đúng vị trí trong nhà.
Sử dụng các phương tiện nhắc nhở như sổ lịch hẹn, điện thoại hẹn nhắc nhở, danh bạ điện thoại có từng mục dễ tra cứu.
Liệt kê công việc cụ thể và đếm tổng số công việc cần làm và ghi vào sổ ghi nhớ.
Tăng cường sự tập trung
Khi bạn tập trung tốt và tập luyện để sự tập trung trở thành thói quen, trí nhớ sẽ trở lại với bạn. Phương pháp tập luyện gồm 4 bước: quan sát, liên kết, học thầm và nhớ lại. Chẳng hạn như quan sát khuôn mặt người mới và tìm những nét đặc biệt, quan sát đồ vật, quan sát động tác (như thối tiền cho người khác)...; liên kết với một đồ vật, một chữ cái; học thầm trong đầu và nhớ lại khi cần.
Ví dụ bạn đặt chìa khóa xuống, bạn hãy quan sát động tác mình làm, quan sát vị trí chìa khóa nằm trên bàn và liên kết chìa khóa với một vật dụng dễ nhớ đã có sẵn trên bàn như bình hoa, đèn bàn... đồng thời bạn hãy đọc thầm nhiều lần “chìa khóa để gần bình hoa”. Như thế, khi bạn cần tìm chìa khóa, trong đầu bạn sẽ xuất hiện lại hình ảnh những vật dụng bạn đã quan sát, câu nói bạn đã học thầm và cuối cùng nó sẽ liên kết với chìa khóa bạn đang cần tìm.
Điều trị?
Điều trị mất trí nhớ tùy thuộc vào nguyên nhân. Đôi khi rất đơn giản, chỉ cần loại bỏ nguyên nhân thì trí nhớ sẽ từ từ hồi phục. Một số bệnh lý như trầm cảm, mất ngủ, bệnh tuyến giáp có thể điều trị bằng thuốc uống.
Cho đến nay vẫn chưa có loại thuốc nào điều trị hết giảm trí nhớ do tuổi. Tập luyện trí nhớ là biện pháp điều trị chính. Bên cạnh đó, các thuốc có tác dụng chống oxy hóa như vitamin E, ginko biloba cũng có tác dụng chống lão hóa và giúp gìn giữ trí nhớ.
Về sa sút trí tuệ như bệnh Alzheimer, thuốc có vai trò làm chậm diễn tiến của bệnh và điều trị các triệu chứng đi kèm. Các thuốc có tác dụng trong điều trị bệnh Alzheimer bao gồm: thuốc kháng men cholinesterase, thuốc kháng viêm non-steroid, estrogen, vitamin E và ginko biloba.
