Giải pháp đánh giá năng lực học sinh lớp 9: Thước đo chuẩn hóa cho chuyển cấp

Tọa đàm khoa học: “Giải pháp đánh giá năng lực học sinh lớp 9: Thước đo chuẩn hóa và cầu nối chuyển cấp” do Trường ĐH Sư phạm TP.HCM tổ chức đã gợi mở một hướng tiếp cận mới: xây dựng công cụ đánh giá như “thước đo chuẩn hóa” và “cầu nối chuyển cấp” hiệu quả.

Từ đánh giá kiến thức sang đánh giá năng lực

Trong bối cảnh Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 được triển khai sâu rộng, giáo dục Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ. Từ chỗ chú trọng kiểm tra kiến thức, hệ thống giáo dục đang dần chuyển sang đánh giá năng lực – tức khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

Đối với học sinh lớp 9, đây là giai đoạn bản lề mang tính quyết định. Áp lực thi chuyển cấp trong nhiều năm qua không chỉ đè nặng lên học sinh mà còn tạo ra những hệ lụy trong dạy và học. Chính vì vậy, việc xây dựng một hệ thống đánh giá phù hợp, vừa đảm bảo phân loại, vừa hỗ trợ phát triển năng lực, đang trở thành yêu cầu cấp thiết.

Phát biểu khai mạc tọa đàm, GS.TS Huỳnh Văn Sơn - Hiệu trưởng Trường ĐH Sư phạm TP.HCM nhấn mạnh, khi Chương trình GDPT 2018 đi vào thực tiễn, câu hỏi cốt lõi của giáo dục phải chuyển từ “biết” sang “làm được”. Theo ông Sơn, nếu chỉ xem kỳ thi chuyển cấp là một cuộc sàng lọc, giáo dục sẽ đánh mất mục tiêu nhân văn nhất – đó là thúc đẩy sự phát triển của người học.

Từ đó, việc chuyển đổi từ “đánh giá kết quả” sang “đánh giá vì học tập” và “đánh giá như là học tập” trở thành xu hướng tất yếu. Hệ thống câu hỏi không còn kiểm tra trí nhớ đơn thuần mà đặt học sinh vào các tình huống thực tiễn, buộc các em vận dụng tổng hợp kiến thức để giải quyết vấn đề.

Theo TS Sái Công Hồng (Chủ tịch kiêm Viện trưởng Viện Khảo thí và đánh giá chất lượng giáo dục, Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam; nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Trung học), giáo dục hiện đại không còn dừng lại ở việc kiểm tra “học sinh biết gì”, mà cần hướng tới việc đo lường “học sinh làm được gì”.

Điều này đồng nghĩa với việc chuyển từ “đánh giá kết quả” (Assessment of Learning) sang “đánh giá vì học tập” (Assessment for Learning) và “đánh giá như là học tập” (Assessment as Learning). Hệ thống câu hỏi vì thế cũng thay đổi căn bản: không còn kiểm tra trí nhớ đơn thuần mà đặt học sinh vào các tình huống thực tiễn, yêu cầu vận dụng tổng hợp kiến thức để giải quyết vấn đề.

Cách tiếp cận này góp phần hạn chế tình trạng học tủ, học vẹt, đồng thời phát triển tư duy và năng lực giải quyết vấn đề – những kỹ năng cốt lõi trong chương trình giáo dục mới.

Bài đánh giá năng lực: Thước đo chuẩn hóa

Theo TS Nguyễn Thị Tú (Hiệu trưởng Trường Trung học Thực hành, Trường ĐH Sư phạm TP.HCM), bài đánh giá năng lực chuyên biệt dành cho học sinh lớp 9 không chỉ là một bài kiểm tra thông thường, mà là công cụ phản ánh thực chất năng lực tư duy.

Được xây dựng trên cơ sở lý thuyết đo lường hiện đại (IRT), bài đánh giá này có khả năng phân hóa cao, giúp nhận diện rõ năng lực của từng học sinh ở nhiều mức độ khác nhau. Thay vì những câu hỏi đánh đố, hệ thống đề thi tập trung vào các tình huống thực tiễn, đòi hỏi học sinh vận dụng kiến thức một cách linh hoạt.

Đặc biệt, việc triển khai hoàn toàn trên máy tính (CBT) giúp đảm bảo tính minh bạch, khách quan, đồng thời tạo nền tảng xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa. Đây là nguồn dữ liệu quan trọng để các nhà quản lý giáo dục đưa ra quyết định chính xác, phù hợp với thực tiễn.

Đồng quan điểm này, GS.TS Huỳnh Văn Sơn cũng cho rằng, bài đánh giá năng lực không đơn thuần là một con số, mà là “chiếc gương phản chiếu tư duy”, giúp học sinh nhận diện bản sắc năng lực của chính mình. Việc triển khai trên máy tính không chỉ đảm bảo minh bạch, công bằng mà còn đặt nền móng cho việc xây dựng hệ thống dữ liệu giáo dục chuẩn hóa.

Cầu nối chuyển cấp và định hướng tương lai

Không chỉ dừng lại ở việc đánh giá, kết quả từ các bài kiểm tra năng lực còn đóng vai trò quan trọng trong định hướng học tập của học sinh. Thông qua dữ liệu đánh giá, mỗi học sinh sẽ có một “bản đồ năng lực” riêng, giúp nhà trường và gia đình lựa chọn tổ hợp môn học phù hợp khi bước vào lớp 10. Điều này góp phần giảm thiểu tình trạng chọn sai định hướng, từ đó tránh lãng phí thời gian và nguồn lực. Quan trọng hơn, việc đánh giá năng lực còn giúp học sinh hiểu rõ bản thân, tự tin hơn trong việc lựa chọn con đường học tập phù hợp với thế mạnh và mục tiêu cá nhân.

Tọa đàm cũng cho thấy, đổi mới kiểm tra, đánh giá không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà là bước đi mang tính chiến lược trong quá trình hiện đại hóa giáo dục. Khi hệ thống đánh giá được chuẩn hóa và số hóa, giáo dục sẽ có thêm công cụ để nâng cao chất lượng, đảm bảo công bằng và hướng tới phát triển toàn diện người học.

Có thể thấy, từ một kỳ thi chuyển cấp mang nặng tính áp lực, giáo dục đang từng bước chuyển sang mô hình đánh giá vì sự phát triển. Khi đó, mỗi bài kiểm tra không chỉ là phép đo kiến thức, mà trở thành công cụ giúp học sinh hiểu mình, định hướng tương lai và phát huy tối đa tiềm năng.

“

Đánh giá năng lực không phải là tạo thêm áp lực hay một kỳ thi sàng lọc thuần túy, mà là giải pháp giúp định hướng và thúc đẩy quá trình học tập của học sinh. Bài đánh giá năng lực không chỉ dừng lại ở những con số; đó là thước đo tự thân, giúp mỗi học sinh nhận diện rõ thế mạnh của mình.
Chỉ khi có dữ liệu chuẩn hóa, chúng ta mới có thể xây dựng một cầu nối chuyển cấp bền vững, nơi học sinh được lựa chọn lộ trình học tập dựa trên năng lực thực chất, thay vì cảm tính hay xu hướng”

GS.TS Huỳnh Văn Sơn.