AI và giáo dục mới: Tư duy và cảm xúc là giá trị bền vững

Sau đại dịch Covid-19 cùng sự phát triển nhanh chóng của công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI), ngày càng nhiều gia đình bắt đầu đặt lại câu hỏi về mục tiêu thực sự của giáo dục. Phụ huynh quan tâm không chỉ con đạt bao nhiêu điểm hay vào trường đại học nào, mà còn liệu các em có đủ bản lĩnh, khả năng hội nhập và tư duy độc lập bước vào thế giới liên tục thay đổi hay không.

Tạp chí Khoa học phổ thông đã có cuộc phỏng vấn với cô Bridie Anderson - Hiệu trưởng Khối Mầm non và Tiểu học AIS về chủ đề “AI trong môi trường học đường”, dựa trên nền tảng triết lý giáo dục tiên tiến của Úc.

Đảm bảo công nghệ hỗ trợ tư duy sâu, sáng tạo và kết nối

Theo cô, đâu là thay đổi lớn nhất đang diễn ra với trẻ em khi bọn trẻ lớn lên trong thời đại AI?

Sự thay đổi lớn nhất không chỉ nằm ở bản thân AI, mà còn ở cách trẻ em tương tác với màn hình và nội dung số mỗi ngày.

Các công cụ ứng dụng AI có thể cá nhân hóa việc học, hỗ trợ sự sáng tạo và cải thiện khả năng tiếp cận kiến thức cho nhiều học sinh. Tuy nhiên, sự phát triển của các ứng dụng mang tính “trò chơi hóa - gamification”, video ngắn và những kích thích số liên tục cũng đang làm thay đổi khả năng tập trung, điều tiết cảm xúc và tương tác xã hội của trẻ.

Trẻ em hiện nay lớn lên trong một môi trường mà công nghệ luôn hiện diện xung quanh. Vì vậy, thách thức lớn nhất là giúp các em trở thành những người sử dụng công nghệ một cách cân bằng, có suy nghĩ, thay vì chỉ là người tiêu thụ nội dung một cách thụ động.

Mục tiêu không phải là từ chối công nghệ, mà là đảm bảo công nghệ hỗ trợ cho tư duy sâu, sự sáng tạo và các kết nối mang tính con người.

Theo cô, điều gì trong giáo dục mà AI sẽ không bao giờ có thể thay thế?

AI có thể hỗ trợ việc học, nhưng không thể thay thế những yếu tố rất “con người” trong giáo dục.

Trẻ em học thông qua sự hợp tác, trò chuyện, vận động, vui chơi và các mối quan hệ. Quá trình tự phác thảo ý tưởng, viết tay hay cùng nhau giải quyết vấn đề giúp kiến thức được ghi nhớ và thấu hiểu theo cách mà công nghệ khó có thể tái tạo.

AI có thể tạo ra câu trả lời rất nhanh, nhưng không thể thực sự truyền tải sự đồng cảm, kết nối cảm xúc hay sự thấu hiểu chân thành giữa con người với con người.

Giáo dục cũng là quá trình phát triển tư duy phản biện: biết đặt câu hỏi, nhận ra định kiến và học cách điều hướng những vấn đề phức tạp. Bởi AI được xây dựng dựa trên thuật toán và dữ liệu, trẻ em vẫn cần giáo viên và cộng đồng giúp các em học cách suy nghĩ độc lập, sáng tạo và có đạo đức về thế giới xung quanh.

Giáo dục bắt đầu từ việc thấu hiểu trẻ em

Vì sao AIS lại đặc biệt nhấn mạnh CARES và sự đồng cảm như những giá trị cốt lõi trong giáo dục?

Tại AIS, CARES không phải là chương trình độc lập mà là một phần của văn hóa xuyên suốt toàn bộ cộng đồng trường học. Giáo viên không chỉ là người giảng dạy mà còn là những người đồng hành, làm việc chặt chẽ cùng học sinh và phụ huynh để hiểu rõ hơn về tính cách, điểm mạnh và nhu cầu phát triển của từng em.

Triết lý giáo dục của chúng tôi xoay quanh việc giúp trẻ “Be, Belong and Become” - Hiểu mình là ai, đóng góp tích cực cho cộng đồng xung quanh và đưa ra những lựa chọn có trách nhiệm để hình thành nên con người mà các em sẽ trở thành trong tương lai.

Thành tích học tập rất quan trọng, nhưng tính cách, sự đồng cảm và tinh thần cộng đồng cũng quan trọng không kém. Đặc biệt khi AI và công nghệ ngày càng thâm nhập sâu vào đời sống hằng ngày.

Trong một thế giới ngày càng bị chi phối bởi AI, màn hình và sự suy giảm tương tác trực tiếp, kết nối giữa con người với con người chưa bao giờ quan trọng đến thế. Hơn thế nữa, nhiều trẻ em đã trải qua giai đoạn phát triển xã hội bị gián đoạn trong thời kỳ Covid - 19, tạo nên điều mà một số nhà giáo dục gọi là “khoảng trống đồng cảm”.

Thông qua các giá trị CARES, chúng tôi chủ động giúp trẻ học cách hợp tác, giao tiếp, suy ngẫm và quan tâm đến người khác. Chúng tôi mong học sinh rời AIS không chỉ là những người học tốt, mà còn là những người trẻ biết đồng cảm, hiểu bản thân và có trách nhiệm với xã hội, sẵn sàng cho cuộc sống sau này.

Trẻ em học cách sử dụng công nghệ

Theo cô, phụ huynh nên làm gì để giúp trẻ cân bằng giữa công nghệ và cuộc sống thực?

Theo nhiều chuyên gia giáo dục, một trong những rủi ro lớn nhất của AI là trẻ em có thể dần đánh mất khả năng tư duy độc lập nếu phụ thuộc quá nhiều vào công nghệ.

Sự cân bằng bắt đầu từ việc sử dụng công nghệ một cách có chủ đích, thay vì hoàn toàn né tránh công nghệ.

Phụ huynh có thể xây dựng những thói quen lành mạnh bằng cách hạn chế thời gian sử dụng màn hình mang tính thụ động, giảm tiếp cận với các nội dung quá “gamified” hoặc video ngắn, đồng thời khuyến khích những trải nghiệm ngoài đời thực như vui chơi, đọc sách, thể thao và trò chuyện cùng gia đình.

Đối thoại cởi mở cũng rất quan trọng. Trẻ em cần được hướng dẫn về hành vi số có trách nhiệm, an toàn trên môi trường trực tuyến và cách xử lý khi gặp những nội dung không phù hợp.

Việc áp dụng giới hạn thời gian sử dụng thiết bị phù hợp với độ tuổi hay sử dụng giám sát của phụ huynh (parental controls) có thể hữu ích, nhưng ảnh hưởng lớn nhất vẫn đến từ việc người lớn làm gương cho sự cân bằng trong chính cuộc sống gia đình.

Công nghệ sẽ phát huy hiệu quả nhất khi nó hỗ trợ việc học, sự sáng tạo và kết nối, thay vì thay thế các mối quan hệ và trải nghiệm thật ngoài đời sống.

Con người đúng là thú vị. Chúng ta tạo ra công nghệ để kết nối với thế giới nhanh hơn, rồi cuối cùng lại phải học cách giữ cho trẻ em không đánh mất khả năng kết nối thật với chính những người bên cạnh mình.

Cảm ơn cô Bridie Anderson!