AI trong giáo dục đại học: Cần một "la bàn" về liêm chính học thuật

Theo các chuyên gia, điều quan trọng không phải là cấm hay khuyến khích AI, mà là xây dựng cơ chế quản trị phù hợp để công nghệ trở thành công cụ nâng cao chất lượng đào tạo thay vì làm suy giảm giá trị của giáo dục.

AI mở ra cuộc thay đổi lớn trong giáo dục đại học

Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) đang tạo ra một bước ngoặt đối với giáo dục đại học trên toàn cầu. Những công cụ có khả năng tạo văn bản, viết mã lập trình, phân tích dữ liệu hay hỗ trợ giải quyết vấn đề chỉ trong vài giây đang làm thay đổi cách sinh viên học tập cũng như cách giảng viên tổ chức hoạt động đào tạo.

Theo PGS. Ali Al-Dulaimi, Trưởng khoa Khoa học Máy tính và Công nghệ, Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam (BUV), AI là một bước tiến công nghệ có ý nghĩa lớn, có thể so sánh với những cuộc chuyển đổi số mang tính cách mạng trước đây. Tuy nhiên, ông cho rằng AI không phải là "phép màu" có thể thay thế mục tiêu cốt lõi của giáo dục.

"Khi một sinh viên có thể tạo ra bản nháp bài luận chỉ trong vài giây hoặc viết được một đoạn mã lập trình bằng một câu lệnh, điều mà các trường đại học cần đặt ra không còn là sinh viên có dùng AI hay không, mà là họ thực sự đang được đánh giá điều gì", ông nhận định.

Theo chuyên gia này, AI tạo sinh hoạt động dựa trên các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs), có khả năng dự đoán và tạo nội dung theo ngữ cảnh thay vì chỉ tìm kiếm thông tin. Dù có thể tạo ra các phản hồi rất trôi chảy, AI vẫn không có trải nghiệm thực tế, khả năng phán đoán hay tư duy chuyên môn như con người.

Đặc biệt, AI có thể tạo ra các thông tin sai lệch hoặc hoàn toàn bịa đặt – hiện tượng được gọi là "ảo giác AI" (AI hallucination). Vì vậy, nếu người học thiếu tư duy phản biện, việc phụ thuộc vào AI có thể dẫn đến những sai lệch nghiêm trọng trong quá trình tiếp nhận tri thức.

AI nên là "người bạn học", không phải "người làm hộ"

Theo PGS. Ali Al-Dulaimi, AI có thể trở thành một trợ lý học tập hiệu quả nếu được sử dụng đúng cách. Tại BUV, sinh viên ngành Công nghệ thông tin được sử dụng nền tảng Codio – hệ thống ứng dụng AI đang được nhiều trường đại học lớn trên thế giới như MIT hay Đại học California Berkeley triển khai. Khi sinh viên gặp lỗi trong quá trình lập trình, AI sẽ giải thích nguyên nhân, gợi ý hướng sửa và hỗ trợ người học tự tìm lời giải. Tuy nhiên, AI chỉ đóng vai trò hướng dẫn.

"Sinh viên vẫn phải hiểu logic của vấn đề, tự kiểm chứng giải pháp và học từ chính sai sót của mình. AI có thể rút ngắn quá trình học tập, nhưng không nên thay thế việc học", PGS. Ali Al-Dulaimi nhấn mạnh.

Đối với sinh viên sử dụng tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai, AI cũng hỗ trợ cải thiện diễn đạt, cấu trúc bài viết và khả năng trình bày trong môi trường học thuật quốc tế. Song, điều kiện tiên quyết là sinh viên vẫn phải là tác giả thực sự của sản phẩm học tập và sử dụng AI một cách minh bạch.

Theo chuyên gia, giá trị của AI chỉ được phát huy khi công nghệ được kết hợp với tư duy phản biện, trách nhiệm học thuật và sự giám sát của con người.

Bài học từ thế giới: Không cấm AI, mà quản trị AI

Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều trường đại học đã chuyển từ cách tiếp cận mang tính đối phó sang xây dựng những chính sách quản trị AI có hệ thống. Tại Vương quốc Anh, nhiều trường như Đại học Edinburgh hay University College London áp dụng khung hướng dẫn phân tầng. Một số hình thức kiểm tra cho phép sử dụng AI để xây dựng ý tưởng hoặc bản nháp, trong khi các bài đánh giá khác yêu cầu sinh viên hoàn thành hoàn toàn bằng năng lực cá nhân.

Ở Australia, các cơ quan quản lý khuyến khích sử dụng AI có trách nhiệm thay vì cấm đoán. Sinh viên được yêu cầu công khai việc sử dụng AI trong bài làm. Trong khi đó, Singapore coi hiểu biết về AI là một năng lực chiến lược quốc gia và tích hợp nội dung này vào chương trình đào tạo đại học.

Theo PGS. Ali Al-Dulaimi, Việt Nam có thể tham khảo nhiều bài học từ các quốc gia này.

Thứ nhất, chính sách cần được xây dựng trên các nguyên tắc nền tảng thay vì quy định riêng cho từng công cụ AI, bởi công nghệ thay đổi quá nhanh.

Thứ hai, tính minh bạch phải được đặt lên hàng đầu. Sinh viên cần biết khi nào được phép sử dụng AI, khi nào phải công khai việc sử dụng và đâu là giới hạn không được vượt qua.

Quan trọng hơn, hoạt động kiểm tra đánh giá cần được thiết kế lại.

"Nếu AI có thể hoàn thành dễ dàng những bài tập truyền thống, các trường đại học cần chuyển trọng tâm sang đánh giá khả năng phân tích, lập luận, phản biện và vận dụng kiến thức của người học", ông Ali Al-Dulaimi nói.

Liêm chính học thuật trong thời đại AI

Theo chuyên gia BUV, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở bản thân AI mà ở việc sử dụng AI như thế nào. Nếu sinh viên dùng AI để tìm ý tưởng, giải thích khái niệm hay nhận góp ý cho bản nháp, đó là quá trình hỗ trợ học tập. Nhưng nếu AI tạo toàn bộ bài luận hoặc bài tập và sinh viên nộp như sản phẩm của chính mình, ranh giới của liêm chính học thuật đã bị vượt qua. Điều này cũng đặt ra yêu cầu thay đổi phương thức đánh giá trong giáo dục đại học. Một bài luận hay đoạn mã lập trình sẽ không còn đủ để chứng minh năng lực.

Theo PGS. Ali Al-Dulaimi, các trường đại học cần tăng cường các hình thức đánh giá trực tiếp như vấn đáp, thuyết trình, phản biện, đánh giá quá trình, yêu cầu sinh viên giải thích tư duy và bảo vệ sản phẩm của mình. Ông cũng không khuyến khích phụ thuộc vào các phần mềm phát hiện AI bởi độ chính xác của các công cụ này còn hạn chế và có thể dẫn đến những kết luận thiếu công bằng.

Giải pháp bền vững hơn là xây dựng những quy định rõ ràng về việc sử dụng AI, đồng thời thiết kế các hoạt động học tập khiến người học buộc phải thể hiện năng lực thực sự.

Theo ông Ali Al-Dulaimi, liêm chính học thuật trong thời đại AI vẫn dựa trên những giá trị không thay đổi gồm trung thực, trách nhiệm, công bằng, tôn trọng tri thức và minh bạch.

Điều thay đổi là cách các cơ sở giáo dục bảo vệ những giá trị ấy trong một môi trường học tập mới, nơi AI ngày càng trở thành một phần không thể tách rời của giáo dục đại học.

"AI có thể giúp chúng ta học nhanh hơn, nhưng không thể thay thế khả năng tư duy, trách nhiệm đạo đức hay năng lực chuyên môn của con người. Đó vẫn là những giá trị cốt lõi mà giáo dục đại học cần gìn giữ," PGS. Ali Al-Dulaimi nhấn mạnh.

Trong bối cảnh AI tiếp tục phát triển với tốc độ nhanh, bài toán đặt ra không còn là "có nên sử dụng AI hay không", mà là làm thế nào để công nghệ này trở thành động lực nâng cao chất lượng đào tạo, đồng thời bảo vệ liêm chính học thuật và giá trị của tri thức trong môi trường đại học. Đây cũng sẽ là một trong những thách thức quan trọng đối với giáo dục đại học Việt Nam trong quá trình chuyển đổi số.

Tuyết Vân