Nhạc sĩ Kiều Tấn và hành trình gìn giữ hồn nhạc Nam bộ
Trong buổi gặp bởi một lần hữu duyên, nhạc sĩ Kiều Tấn đã trao tặng tôi quyển sách ông dày công nghiên cứu: “Tìm hiểu âm nhạc tài tử và cải lương vọng cổ - ghi ta phím lõm”.
Hơn cả món quà tinh thần, quyển sách mở ra trước mắt tôi chân dung của một người nghệ sĩ dành cả đời để gìn giữ tiếng lòng vọng cổ Nam Bộ.
Có những người mình ngưỡng mộ từ thời trẻ, tưởng chỉ có thể gặp qua sách báo hay truyền hình, rồi bất chợt một ngày được ngồi đối diện nhau trong không gian đời thường, giản dị và gần gũi. Cuộc gặp với nhạc sĩ Kiều Tấn - nguyên Trưởng Ban Văn nghệ Đài Truyền hình TP.HCM (HTV) đối với tôi là một nhân duyên như thế. Điều bất ngờ hơn, nhà của nhạc sĩ chỉ cách nhà tôi vài căn…
Một đời nặng lòng với âm nhạc dân tộc
Cơ duyên gặp nhạc sĩ Kiều Tấn đến từ sự kết nối của TS. Nguyễn Dự (Đại học Văn hóa TP.HCM) giới thiệu. Nhưng sâu xa hơn, tôi tin đó còn là sự gặp gỡ của những người cùng mang lòng yêu quý văn hóa truyền thống.
Từ khi còn trẻ, tôi đã biết đến tên tuổi nhạc sĩ Kiều Tấn với sự kính trọng dành cho một người hoạt động lâu năm trong lĩnh vực văn nghệ truyền hình và âm nhạc dân tộc Nam Bộ. Ở vai trò nguyên Trưởng Ban Văn nghệ Đài HTV, ông không chỉ góp phần đưa nhiều chương trình nghệ thuật truyền thống đến công chúng, mà còn là người âm thầm lưu giữ những giá trị văn hóa đang dần mai một theo thời gian.
Ấn tượng đầu tiên của tôi khi gặp nhạc sĩ là sự điềm đạm, chân tình và phong thái của một người đã đi qua nhiều thăng trầm nghệ thuật nhưng vẫn giữ được ngọn lửa say mê rất riêng. Trong cách trò chuyện của ông, người ta cảm nhận rõ sự am hiểu sâu sắc về âm nhạc tài tử Nam Bộ, không phải kiểu kiến thức sách vở khô cứng, mà là sự hiểu biết được chắt lọc từ trải nghiệm, từ quá trình nghiên cứu và sống cùng âm nhạc dân tộc suốt cả đời mình.
Điều khiến tôi xúc động hơn cả là cuộc gặp gỡ này lại gợi mở một nhân duyên khác cách đây hơn hai mươi năm. Đó là cơ duyên tôi từng quen biết người anh của nhạc sĩ - nhà thư pháp Kiều Văn Tiến, một nghệ sĩ tài hoa có nhiều đóng góp cho thư pháp Việt Nam.
Nhắc đến thầy Kiều Văn Tiến, nhiều người nhớ đến lối viết thư pháp chữ ngược rất độc đáo, một hình thức thể hiện đòi hỏi kỹ thuật cao và tư duy thẩm mỹ đặc biệt. Nhưng với tôi, điều đáng quý hơn là tinh thần sáng tạo và tình yêu văn hóa dân tộc mà thầy theo đuổi suốt đời.
Ở thập niên 90, thầy Kiều Văn Tiến đã có công trình nghiên cứu về nghệ thuật thư pháp Việt với tác phẩm “Kỳ Quan Chữ Việt”, “Sự kỳ diệu của chữ viết Việt Nam hện đại”…Nay thầy đã mất, nhưng những đóng góp của thầy cho nghệ thuật thư pháp Việt vẫn còn được nhiều người nhắc nhớ bằng sự trân trọng.
Thật trân quý, một người giữ hồn chữ Việt. Một người giữ hồn nhạc Việt. Hai anh em, hai con đường nghệ thuật khác nhau, nhưng đều gặp nhau ở tình yêu dành cho văn hóa dân tộc và sự lao động nghệ thuật bền bỉ, lặng lẽ.
Có lẽ vì vậy mà khi được ngồi trò chuyện với nhạc sĩ Kiều Tấn, tôi không chỉ cảm thấy mình đang gặp một nghệ sĩ nổi tiếng, mà còn như đang được chạm vào một dòng chảy văn hóa Nam Bộ đã nối dài qua nhiều thế hệ.
Một công trình khoa học giá trị về hồn nhạc Nam Bộ
Cầm trên tay quyển sách “Tìm hiểu âm nhạc tài tử và cải lương vọng cổ - ghi ta phím lõm”, tôi hiểu ngay rằng đây không phải là một công trình biên khảo thông thường. Với gần 400 trang viết, hàng trăm hình ảnh, bảng biểu, khuôn nhạc, lời hát, những dữ liệu so sánh bản gốc, dị bản…phân tích sâu sắc, đầy tính thuyết phục.
Ẩn sau từng trang sách là cả một quá trình lao động nghiêm túc, công phu và đầy tâm huyết của nhạc sĩ Kiều Tấn. Điều làm nên giá trị đặc biệt của công trình này chính là sự kết hợp giữa kiến thức âm nhạc uyên bác, khả năng ký âm chuyên sâu và hệ thống tư liệu quý hiếm được tác giả dày công sưu tầm và biên soạn.
Ở nhiều phần nghiên cứu, nhạc sĩ không chỉ dừng lại ở việc ghi chép hay tổng hợp, mà còn đưa ra những phát hiện mới đầy thuyết phục về âm nhạc tài tử Nam Bộ và cải lương vọng cổ. Đặc biệt, phần nghiên cứu về nguồn gốc bài Dạ cổ hoài lang gây cho tôi nhiều ấn tượng sâu sắc. Với cách phân tích khoa học, nhạc sĩ đã lần theo những dấu vết của cấu trúc giai điệu, tiết tấu và quá trình diễn xướng để truy nguyên sự hình thành của bản nhạc nổi tiếng này.
Quan trọng hơn, ông làm rõ được hành trình chuyển hóa của Dạ cổ hoài lang để trở thành các nhịp vọng cổ về sau - một quá trình sáng tạo đầy sinh động của nghệ thuật Nam Bộ. Qua những phân tích ấy, người đọc không chỉ hiểu thêm về mặt âm nhạc học, mà còn cảm nhận được sức sống mãnh liệt của vọng cổ trong đời sống tinh thần người miền Nam.
Bởi lẽ, vọng cổ không đơn thuần là một làn điệu âm nhạc. Mà đó là tiếng lòng, là nỗi nhớ, sự thủy chung, nỗi niềm nhân thế và cả tâm hồn của vùng đất phương Nam được ngân lên bằng âm thanh điệu thức.
Điều làm nên sức thuyết phục của quyển sách còn nằm ở khả năng ký âm rất sâu của tác giả. Với người nghiên cứu âm nhạc truyền thống, ký âm không chỉ là kỹ thuật ghi chép mà còn là phương tiện để “giải mã” cái tinh tế trong cách diễn tấu, nhấn nhá và xử lý hơi nhạc của nghệ thuật tài tử. Nhờ sự am hiểu này, nhạc sĩ Kiều Tấn đã giúp người đọc nhìn thấy vẻ đẹp bên trong của âm nhạc tài tử Nam Bộ, thứ vẻ đẹp đôi khi rất khó diễn đạt bằng lời.
Một trong những phần thú vị nhất của công trình chính là nội dung viết về đàn ghi ta phím lõm - nhạc cụ đã trở thành biểu tượng rất riêng của cải lương và đờn ca tài tử Nam Bộ. Ghi ta vốn là nhạc cụ phương Tây, nhưng khi vào Nam Bộ đã được nghệ nhân Việt cải biến bằng cách khoét lõm các phím đàn để tạo nên khả năng rung, nhấn, luyến láy đặc biệt. Chính sự sáng tạo ấy đã làm cho cây đàn mang được “hơi thở” của vọng cổ.
Trong quyển sách, nhạc sĩ Kiều Tấn phân tích rất kỹ cái hay, cái đẹp của đàn ghi ta phím lõm qua từng kỹ thuật diễn tấu, cách nhấn dây, rung tiếng và xử lý giai điệu. Đọc những phần này, tôi mới hiểu sâu hơn vì sao tiếng đàn ghi ta phím lõm lại có khả năng chạm đến cảm xúc người nghe mạnh mẽ đến vậy. Tiếng đàn ấy có cái mộc mạc của người Nam Bộ, có sự khoáng đạt của sông nước miền Tây; và cũng có cả nỗi buồn da diết rất đẹp của vọng cổ - thứ âm nhạc luôn ngân lên như một tiếng thở dài của tâm hồn.
Ở góc nhìn văn hóa, cây đàn ghi ta phím lõm còn là minh chứng rất đẹp cho khả năng tiếp biến văn hóa của người Việt. Người Nam Bộ đã tiếp nhận nhạc cụ phương Tây, nhưng không sao chép nguyên bản mà cải biến để phù hợp với tâm hồn và thẩm mỹ dân tộc. Chính điều đó tạo nên bản sắc độc đáo của âm nhạc tài tử Nam Bộ.
Tôi nghĩ, điều đáng quý nhất ở nhạc sĩ Kiều Tấn không chỉ nằm ở tài năng âm nhạc hay khả năng nghiên cứu, mà còn ở tinh thần gìn giữ văn hóa truyền thống bằng một thái độ nghiêm túc và đầy trách nhiệm.
Trong thời đại mà nhiều giá trị xưa đang dần bị lãng quên, vẫn có những con người âm thầm lưu giữ ký ức văn hóa bằng sách vở, nghiên cứu và sự tận hiến cả đời. Có những quyển sách đọc xong rồi đặt lại lên kệ. Nhưng cũng có những quyển sách mà phía sau đó là cả một đời người, một vùng ký ức và một tình yêu sâu nặng với văn hóa dân tộc.“Tìm hiểu âm nhạc tài tử và cải lương vọng cổ - ghi ta phím lõm” của nhạc sĩ Kiều Tấn đã minh chứng điều thiêng liêng đó.
Và cuộc gặp gỡ hôm nay khiến tôi thêm tin rằng, những giá trị chân thật của văn hóa truyền thống sẽ luôn có sức sống bền lâu, bởi vẫn còn những con người lặng lẽ dành cả đời để giữ gìn tiếng lòng của dân tộc mình./.