Vaccine tinh thần: Bạn đã tiêm chưa?
Là bác sĩ làm việc nhiều năm trong lĩnh vực tiêm chủng, tôi thường được bệnh nhân hỏi: vaccine nào tôi cần tiêm để bảo vệ sức khỏe? Thông thường, chúng ta nghĩ ngay đến vaccine phòng bệnh cúm, viêm gan B hay ung thư cổ tử cung. Nếu nhìn rộng hơn, tôi cho rằng mỗi người còn cần thêm một loại vaccine khác nữa, đó là vaccine tinh thần.
Dĩ nhiên đây không phải là một loại vaccine được tiêm vào cơ thể. Đó là cách nói ẩn dụ cho khả năng mỗi người được chuẩn bị tâm lý vững vàng trước những biến cố mà cuộc sống có thể mang đến.
Từ miễn dịch sinh học đến miễn dịch tâm lý
Trong y học, vaccine không giúp chúng ta tránh hoàn toàn mọi nguy cơ mắc bệnh. Điều vaccine làm được giúp hệ miễn dịch nhận diện và tập trận trước với những tác nhân gây bệnh. Từ đó cơ thể sẽ phản ứng hiệu quả hơn và giảm nguy cơ bệnh diễn tiến nặng trong những lần sau khi gặp lại virus, vi khuẩn đó.
Sức khỏe tinh thần cũng tương tự.
Không ai có thể sống mà không gặp mất mát, thất bại, bệnh tật, áp lực công việc hay những biến cố ngoài dự kiến. Điều tạo nên sự khác biệt không phải là ai gặp ít khó khăn hơn, mà là ai có đủ nguồn lực tâm lý, sức bền của tinh thần để thích nghi và phục hồi sau khó khăn.
Trong tâm lý học hiện đại, khái niệm này được gọi là khả năng phục hồi tâm lý (resilience) – năng lực thích nghi tích cực trước nghịch cảnh. Có thể xem resilience chính là một dạng “miễn dịch tâm lý” và bộ não, trái tim của chúng ta cũng cần được huấn luyện.
Vì sao cần xây dựng vaccine tinh thần từ khi chưa có khủng hoảng?
Một sai lầm phổ biến là chỉ quan tâm đến sức khỏe tâm thần khi đã kiệt sức, lo âu kéo dài hoặc trầm cảm. Nhưng cũng giống như vaccine, hiệu quả lớn nhất nằm ở sự chuẩn bị trước. Chúng ta không đợi đến khi mắc bệnh mới nghĩ đến tiêm chủng. Tương tự, chúng ta cũng không nên đợi đến khi cuộc sống sụp đổ mới bắt đầu học cách nâng đỡ và chăm sóc tinh thần.
Những năm gần đây, xã hội thay đổi nhanh hơn bao giờ hết. Áp lực nghề nghiệp, trách nhiệm gia đình, các vấn đề kinh tế và sự bùng nổ của mạng xã hội khiến nhiều người luôn ở trong trạng thái căng thẳng âm thầm.
Các nghiên cứu cho thấy stress kéo dài không chỉ ảnh hưởng đến tâm lý mà còn làm tăng nguy cơ rối loạn giấc ngủ, bệnh tim mạch, rối loạn chuyển hóa và suy giảm chất lượng cuộc sống. Nói cách khác, sức khỏe thể chất và sức khỏe tinh thần chưa bao giờ tách rời nhau.
Vaccine tinh thần được tạo ra như thế nào?
Không có một mũi tiêm hay viên thuốc nào giúp chúng ta trở nên mạnh mẽ ngay lập tức.
“Kháng thể tâm lý” được hình thành từ những hành vi nhỏ lặp đi lặp lại mỗi ngày. Toa thuốc rất đơn giản như:
- Nhận diện, gọi tên và chấp nhận những cảm xúc bên trong mình.
- Viết ra những giá trị của bản thân mà bạn thật sự cảm nhận được, không phải từ những lời khen ngợi của người khác hay từ những chuẩn mực mà người khác mong muốn bạn nghe theo. Từ đó duy trì niềm tin vào năng lực của bản thân.
- Tăng tính linh hoạt của tâm lý trước những sự kiện xảy đến và học cách điều hòa cảm xúc. Nhờ vậy, gặp một chuyện đau buồn, chúng ta mới không bị “mắc kẹt” với suy nghĩ tệ hại, tiêu cực quá lâu.
- Giải phóng cảm xúc thay vì dồn nén bằng cách vẽ tranh, viết nhật ký, nhảy múa theo điệu nhạc…
- Giảm tiếp xúc với các nguồn thông tin gây căng thẳng từ những câu chuyện phiếm ở công sở hay trên mạng xã hội.
- Dành thời gian cho những hoạt động mang lại ý nghĩa cho bản thân thay vì chỉ tìm kiếm sự bận rộn giả tạo.
- Duy trì giấc ngủ đủ và đều đặn, hoạt động thể chất dưới ánh nắng mặt trời để tăng cường serotonin, một dạng hormone của hạnh phúc.
- Xây dựng các mối quan hệ an toàn và hỗ trợ, có thể từ gia đình, bạn bè hoặc một chuyên gia tâm lý.
Tôi muốn lưu ý với bạn là sức mạnh tinh thần không đồng nghĩa với việc bạn cần luôn vui vẻ hoặc luôn tích cực. Một người khỏe mạnh về tinh thần vẫn có thể buồn, thất vọng, lo lắng hay tổn thương. Khác biệt nằm ở chỗ họ có khả năng đi xuyên qua những cảm xúc đó thay vì bị mắc kẹt trong chúng.
Khi cuộc sống xảy ra điều ngoài dự kiến…
Trong quá trình làm việc, tôi đã gặp nhiều người tưởng như hoàn toàn khỏe mạnh nhưng chỉ sau một biến cố sức khỏe hoặc một mất mát lớn đã rơi vào khủng hoảng. Điều này nhắc chúng ta rằng không ai miễn nhiễm với khó khăn.
Tuy nhiên, những người có nền tảng tinh thần tốt thường phục hồi nhanh hơn. Họ biết tìm kiếm sự hỗ trợ, biết chấp nhận thực tế và từng bước thích nghi với hoàn cảnh mới.
Đó chính là giá trị của vaccine tinh thần.
Chúng ta không thể dự đoán tương lai. Nhưng chúng ta có thể chuẩn bị cho mình một hệ miễn dịch tâm lý đủ khỏe để đối diện với những thử thách. Tôi tin rằng mục tiêu trong cuộc sống của chúng ta không phải là tránh mọi giông bão, mà là học cách đứng vững khi giông bão đến.