Cuộc đua mới của báo chí trong kỷ nguyên AI
Sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi căn bản cách con người tiếp cận thông tin. Nếu trước đây công chúng phải truy cập các trang báo điện tử để tìm kiếm câu trả lời, thì nay chỉ cần một câu hỏi gửi tới chatbot hoặc công cụ AI, hàng loạt thông tin sẽ được tổng hợp và trình bày gần như ngay lập tức.
Xu hướng này đang mở ra một cuộc cạnh tranh mới đối với ngành báo chí. Thách thức không chỉ nằm ở việc giành sự chú ý của độc giả mà còn là câu hỏi lớn hơn: Khi AI có thể tổng hợp thông tin nhanh hơn con người, vai trò của báo chí sẽ là gì?
Nhiều chuyên gia cho rằng trong cuộc đua mới này, lợi thế cạnh tranh của báo chí không nằm ở tốc độ xử lý dữ liệu mà nằm ở khả năng kiểm chứng, tư duy phản biện, trách nhiệm xã hội và tính nhân văn - những giá trị mà AI vẫn chưa thể thay thế hoàn toàn.
Khi AI trở thành “cổng vào” của thông tin
Anh Minh Tuấn (28 tuổi, ngụ TP.HCM) cho biết trước đây anh thường xuyên đọc báo điện tử để cập nhật tin tức. Tuy nhiên, hiện nay phần lớn nhu cầu tìm kiếm thông tin được thực hiện thông qua AI.
“Từ khi các công cụ AI có thể trả lời trực tiếp khi tìm kiếm, tôi gần như không cần bấm vào các đường link như trước. Những gì cần biết đều được AI tóm tắt rất nhanh. Đặc biệt khi AI dẫn nguồn từ các cơ quan báo chí chính thống, tôi cảm thấy khá yên tâm về độ tin cậy của thông tin”, anh Tuấn chia sẻ.
Tương tự, chị Kiều Anh (45 tuổi, làm việc trong lĩnh vực tài chính) xem AI như một “trợ lý tin tức” mỗi ngày. Thay vì đọc hàng chục bài báo để nắm diễn biến kinh tế, tài chính, chị thường yêu cầu AI tổng hợp những sự kiện nổi bật nhất.
“Tôi tiết kiệm được rất nhiều thời gian. AI cho tôi bức tranh tổng quan chỉ trong vài phút. Tuy nhiên, với những thông tin quan trọng liên quan đến công việc, tôi vẫn quay lại đọc các nguồn báo chí chính thống để kiểm chứng”, chị Kiều Anh nói.
Những thay đổi này phản ánh xu hướng đang diễn ra trên phạm vi toàn cầu. AI ngày càng trở thành lớp trung gian giữa người dùng và nội dung báo chí. Thay vì truy cập trực tiếp vào các trang tin, người dùng có xu hướng hỏi AI và nhận câu trả lời đã được hệ thống tổng hợp sẵn.
Điều này khiến lượng truy cập trực tiếp vào các cơ quan báo chí đứng trước nguy cơ suy giảm, đồng thời đặt ra những câu hỏi mới về mô hình kinh doanh, bản quyền nội dung và vai trò của báo chí trong hệ sinh thái thông tin số.
Báo chí trước sức ép chưa từng có
Theo Báo cáo Digital News Report 2025 của Reuters Institute, AI đang nổi lên như một kênh tiếp cận tin tức mới của công chúng. Khoảng 7% người được khảo sát trên toàn cầu sử dụng chatbot hoặc công cụ AI để theo dõi tin tức hằng tuần. Riêng nhóm người dưới 25 tuổi, tỷ lệ này đạt khoảng 15%.
Con số trên tuy chưa quá lớn nhưng cho thấy một xu hướng rõ ràng: thế hệ trẻ đang thay đổi cách tiếp cận thông tin. Đối với họ, AI không chỉ là công cụ tìm kiếm mà còn đóng vai trò như một “biên tập viên cá nhân”, tự động chọn lọc và tóm tắt những nội dung được cho là phù hợp.
Tuy nhiên, cùng với sự tiện lợi là những mối lo ngại ngày càng gia tăng về độ chính xác của thông tin. Báo cáo của Reuters Institute cho thấy 58% người tham gia khảo sát lo ngại về khả năng phân biệt giữa thông tin thật và giả trên môi trường trực tuyến. Trong khi đó, các nhân vật có tầm ảnh hưởng trên mạng xã hội và những người sáng tạo nội dung trực tuyến được xem là nguồn phát tán thông tin sai lệch đáng lo ngại nhất.
Đáng chú ý, dù đánh giá cao tốc độ xử lý và khả năng tổng hợp của AI, phần lớn công chúng vẫn tỏ ra thận trọng với việc sử dụng AI trong sản xuất tin tức. Nhiều người lo ngại công nghệ có thể làm suy giảm tính minh bạch, độ tin cậy và trách nhiệm giải trình của nội dung báo chí.
Trong bối cảnh ấy, những thương hiệu báo chí uy tín vẫn được xem là điểm tựa để công chúng kiểm chứng thông tin. Đây được xem là lợi thế lớn nhất của báo chí chuyên nghiệp trong thời đại AI.
Báo chí phải trở thành “người gác cổng” của sự thật
Theo PGS.TS Trần Quang Diệu, Giám đốc Trung tâm Công nghệ và Chuyển đổi số (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh), trước sự nhiễu loạn của “ma trận” dữ liệu hiện nay, giá trị cốt lõi của báo chí không nằm ở tốc độ đưa tin mà ở khả năng bảo vệ sự thật và các giá trị nhân văn.
Ông Diệu cho rằng AI có thể giúp sản xuất nội dung nhanh hơn, nhưng không thể thay thế trách nhiệm xã hội của người làm báo. “Tính nhân văn đòi hỏi báo chí phải luôn đặt con người làm trung tâm, bảo vệ sự thật, bảo vệ các giá trị tốt đẹp của xã hội, đồng thời chống lại xu hướng thương mại hóa thông tin hay chạy theo những nội dung giật gân, câu khách”, ông Diệu nhận định.
Trong bối cảnh AI có thể tự động viết bài, tạo hình ảnh, dựng video và lan truyền nội dung với tốc độ chưa từng có, vai trò của nhà báo đang thay đổi mạnh mẽ. Nếu trước đây nhà báo chủ yếu là người thu thập và truyền tải thông tin thì ngày nay phải trở thành “người gác cổng” của sự thật. Họ không chỉ xác minh nguồn tin mà còn phải kiểm chứng cả những nội dung do AI tạo ra.
Thực tế cho thấy các mô hình AI hiện nay có thể tạo ra những câu trả lời nghe rất hợp lý nhưng vẫn chứa sai sót. Đây là lý do vì sao vai trò kiểm chứng của báo chí ngày càng trở nên quan trọng.
Trong kỷ nguyên AI, lợi thế cạnh tranh của báo chí không nằm ở tốc độ xử lý dữ liệu mà ở khả năng kiểm chứng thông tin, tư duy phản biện, trách nhiệm xã hội và tính nhân văn. Đó là những giá trị mà công nghệ hiện nay vẫn chưa thể thay thế hoàn toàn
PGS.TS Trần Quang Diệu, Giám đốc Trung tâm Công nghệ và Chuyển đổi số (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh)
Những điều AI chưa thể làm được
Ở góc độ nghề nghiệp, nhà báo Ngô Trần Thịnh, Trưởng phòng Đa truyền thông Đài Truyền hình TP.HCM (HTV), cho rằng AI đang tạo ra những thay đổi lớn trong quy trình sản xuất tin tức nhưng không làm giảm giá trị của người làm báo.
Theo ông Thịnh, năng lực xây dựng nguồn tin và tư duy phản biện sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh quan trọng nhất của nhà báo trong thời đại AI.
“AI có thể quét dữ liệu trên Internet chỉ trong vài giây, nhưng hoàn toàn bất lực trước lòng tin của con người. Máy móc không thể xây dựng các mối quan hệ xã hội, không thể tiếp cận những câu chuyện hậu trường và cũng không thể tạo dựng niềm tin với nguồn tin như một nhà báo thực thụ”, ông Thịnh nói.
Đó chính là điểm khác biệt căn bản giữa dữ liệu và thông tin. AI có thể xử lý dữ liệu. Nhưng để biến dữ liệu thành thông tin có giá trị, cần có khả năng đánh giá, phân tích, đối chiếu và đặt trong bối cảnh xã hội cụ thể. Đây là quá trình đòi hỏi kinh nghiệm nghề nghiệp, tư duy phản biện và sự am hiểu con người.
Theo nhà báo Ngô Trần Thịnh, khi AI tạo ra lượng nội dung ngày càng lớn, xã hội sẽ càng cần những người có khả năng phân biệt đâu là thông tin đúng, đâu là thông tin sai.
“Một cái đầu lạnh biết hoài nghi khoa học và một quy trình kiểm chứng nghiêm ngặt chính là tấm khiên bảo vệ sự thật”, ông Thịnh nhấn mạnh.
Không chỉ vậy, AI cũng không thể thay thế những trải nghiệm thực địa của phóng viên. Một thuật toán có thể tạo ra bài viết chuẩn SEO trong vài giây, nhưng không thể cảm nhận không khí căng thẳng tại hiện trường thiên tai, không thể trò chuyện với nhân chứng, không thể quan sát những chi tiết nhỏ nhất của đời sống và càng không thể rung động trước những số phận con người. Đó là những yếu tố tạo nên chiều sâu, cảm xúc và giá trị xã hội của báo chí.
AI là trợ lý, không phải người thay thế
Hiện nay, nhiều tòa soạn trên thế giới và tại Việt Nam đã bắt đầu đưa AI vào quy trình sản xuất nội dung. Tại HTV, công nghệ này đang được sử dụng trong các khâu như dịch tin quốc tế, bóc băng phỏng vấn, hỗ trợ biên tập và tự động hóa quá trình phân phối nội dung trên nền tảng số.
Tuy nhiên, theo nhà báo Ngô Trần Thịnh, ranh giới giữa ứng dụng công nghệ và lệ thuộc vào công nghệ nằm ở việc ai là người đưa ra quyết định cuối cùng.
Tại HTV, các sản phẩm do AI tạo ra chỉ được xem như bản nháp ban đầu. Con người vẫn phải kiểm chứng, biên tập và chịu trách nhiệm đối với nội dung trước khi công bố. “AI chỉ là một trợ lý hiệu quả. Quyết định cuối cùng luôn phải thuộc về con người”, ông Thịnh khẳng định.
Dự án ứng dụng AI tạo lời bình mô tả hình ảnh cho chương trình “Chuyện ngày xưa” dành cho trẻ em khiếm thị là một ví dụ điển hình. Công nghệ có thể nhận diện bối cảnh và hành động trong hình ảnh, nhưng để tạo nên những lời bình phù hợp với tâm lý trẻ em, giàu cảm xúc và mang tính giáo dục vẫn cần sự tham gia của biên tập viên.
Điều đó cho thấy AI có thể hỗ trợ rất tốt về mặt kỹ thuật, nhưng chưa thể thay thế sự đồng cảm, trực giác và trách nhiệm xã hội của con người.
AI có thể quét toàn bộ dữ liệu trên Internet chỉ trong vài giây, nhưng hoàn toàn bất lực trước lòng tin của con người. Những thông tin độc quyền vẫn nằm trong các mối quan hệ giữa người với người
Nhà báo Ngô Trần Thịnh, Trưởng phòng Đa truyền thông Đài Truyền hình TP.HCM (HTV).
Cuộc đua mới của báo chí
Theo TS Lê Duy Tân, giảng viên Khoa Công nghệ Thông tin, Trường Đại học Quốc tế (ĐHQG-HCM), một trong những hạn chế lớn nhất của AI hiện nay là hiện tượng “ảo giác” (hallucination) - tạo ra thông tin sai nhưng được trình bày rất thuyết phục.
Nhiều nghiên cứu quốc tế cho thấy tỷ lệ sai sót trong các câu trả lời liên quan đến tin tức vẫn ở mức đáng lo ngại. Điều đó đồng nghĩa với việc người dùng không thể hoàn toàn phó mặc việc tiếp nhận thông tin cho AI.
Trong tương lai gần, AI chắc chắn sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ và tham gia sâu hơn vào hoạt động báo chí. Tuy nhiên, công nghệ càng phát triển thì nhu cầu về những thông tin được xác minh, được chịu trách nhiệm và được kể bởi con người càng trở nên quan trọng.
Cuộc đua mới của báo chí vì thế không phải là chạy nhanh hơn AI. Đó là cuộc đua để giữ vững sự thật, củng cố niềm tin công chúng và khẳng định giá trị của nghề báo trong một thế giới mà thông tin có thể được tạo ra chỉ bằng một cú nhấp chuột. Bởi cuối cùng, điều công chúng cần không chỉ là câu trả lời nhanh nhất, mà là câu trả lời đúng nhất.
Một trong những hạn chế lớn nhất của AI hiện nay là hiện tượng 'ảo giác' (hallucination) - tạo ra thông tin sai lệch nhưng được trình bày rất logic và thuyết phục. Ngay cả khi AI ngày càng chính xác hơn, nguy cơ tạo ra thông tin sai một cách thuyết phục vẫn là thách thức lớn đối với người dùng
TS Lê Duy Tân, giảng viên Khoa Công nghệ Thông tin, Trường Đại học Quốc tế (ĐHQG-HCM)