AI và chuyển đổi xanh: Cuộc đua kép của doanh nghiệp trong mô hình tăng trưởng mới
Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu nhiều biến động, việc chuyển đổi mô hình tăng trưởng không còn là lựa chọn mà đã trở thành điều kiện sống còn đối với cộng đồng doanh nghiệp. Sự kết hợp giữa trí tuệ nhân tạo (AI), chuyển đổi số và chuyển đổi xanh đang định hình lại chuỗi giá trị toàn cầu.
Tuy nhiên, hành trình này đang đặt ra một bài toán mang tính nghịch lý: Làm thế nào để khai thác AI như một động lực tăng trưởng bền vững khi bản thân công nghệ này lại đang tiêu thụ một lượng lớn tài nguyên môi trường?
Sức ép từ thị trường và bài toán duy trì quy mô
Nền kinh tế bước vào giữa năm 2026 với những tín hiệu phục hồi xen lẫn sự cẩn trọng. Dữ liệu khảo sát mới nhất của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho thấy, 62,4% doanh nghiệp ghi nhận doanh thu tăng nhẹ hoặc giữ ổn định trong 6 tháng đầu năm. Dù có tới 71,7% doanh nghiệp dự báo doanh thu sẽ tăng trưởng trong nửa cuối năm, 62,8% đơn vị vẫn lựa chọn duy trì quy mô hoạt động hiện tại.
Sự thận trọng này xuất phát từ những áp lực thực tế. 67,8% doanh nghiệp cho biết họ đang chịu sức ép từ biến động giá nguyên vật liệu, chi phí logistics và các yếu tố đầu vào. Bên cạnh đó, theo đánh giá của VCCI, doanh nghiệp trong nước đang đối mặt với sự cạnh tranh chiến lược giữa các nền kinh tế, xu hướng bảo hộ thương mại, sự đứt gãy chuỗi cung ứng và đặc biệt là các yêu cầu về phát triển bền vững.
Trong thương mại toàn cầu, các tiêu chuẩn Môi trường, Xã hội và Quản trị (ESG) đã trở thành một "rào cản kỹ thuật" mới. Chuyển đổi xanh không chỉ dừng lại ở các cam kết bảo vệ môi trường mà đã trở thành giải pháp kinh tế. Các doanh nghiệp áp dụng sớm mô hình này đang có lợi thế trong việc tiếp cận đơn hàng quốc tế, huy động nguồn tài chính xanh và nhận hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế.
Tích hợp "AI - Số - Xanh" vào lõi quản trị
Để đáp ứng các yêu cầu khắt khe của thị trường và vượt qua bẫy thu nhập trung bình, các chuyên gia kinh tế cho rằng doanh nghiệp cần một chiến lược đồng bộ.
Phát biểu tại Hội thảo “Phấn đấu tăng trưởng kinh tế 2 con số bền vững: Bối cảnh mới, hành động mới” do báo Dân trí tổ chức hồi cuối tháng 5 vừa qua, ông Lê Hùng Cường, Tổng giám đốc FPT Digital nhận định, Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mô hình tăng trưởng, lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính.
"Chúng ta đang sống trong môi trường AI, việc tích hợp AI vào chuỗi sản xuất kinh doanh sẽ là động lực quan trọng nhất trong giai đoạn tăng trưởng mới", ông Lê Hùng Cường nhấn mạnh.
Theo vị chuyên gia này, để đạt được mục tiêu tăng trưởng kinh tế 2 con số trong giai đoạn mới, doanh nghiệp không thể chỉ tập trung vào một trụ cột riêng lẻ mà cần triển khai đồng bộ cả ba yếu tố: AI - Số - Xanh. Trong đó, chuyển đổi số là nền tảng tạo ra hạ tầng dữ liệu chiến lược; AI đóng vai trò đòn bẩy khai thác dữ liệu, tự động hóa để nâng cao năng suất; và chuyển đổi xanh là điều kiện bắt buộc để đáp ứng tiêu chuẩn ESG.
Ông Lê Hùng Cường cho biết thêm: "Doanh nghiệp chiến thắng không phải doanh nghiệp đầu tư nhiều nhất vào từng lĩnh vực, mà là doanh nghiệp biết tích hợp AI, số và phát triển bền vững hiệu quả nhất vào mô hình tăng trưởng”.
Kinh nghiệm quốc tế quản trị AI bền vững
Mặc dù AI được kỳ vọng là công cụ hỗ trợ giám sát và thực thi các quy định môi trường, sự phát triển của công nghệ này lại đang tạo ra áp lực lớn lên tài nguyên toàn cầu.
Dữ liệu thống kê của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) cho thấy số lượng trung tâm dữ liệu trên toàn thế giới đã tăng từ 500.000 (năm 2012) lên hơn 8 triệu tính đến năm 2025. Sự gia tăng hạ tầng phần cứng kéo theo nhu cầu lớn về nước làm mát và điện năng để duy trì hoạt động. Ước tính đến năm 2027, cơ sở hạ tầng AI toàn cầu có thể tiêu thụ lượng nước gấp sáu lần quốc gia Đan Mạch.
Quá trình đào tạo các mô hình ngôn ngữ lớn và thuật toán AI cũng đòi hỏi sức mạnh điện toán cao. Theo báo cáo của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), AI, tiền điện tử và các trung tâm dữ liệu dự kiến sẽ tiêu thụ 4% tổng sản lượng điện toàn cầu vào năm 2026, tương đương với tổng mức tiêu thụ điện hàng năm của Nhật Bản. Thực tế, một truy vấn trên ChatGPT tiêu tốn điện năng gấp 10 lần so với tìm kiếm internet thông thường. Tại Google, các hoạt động liên quan đến AI đã làm tăng lượng khí thải của tập đoàn này lên 48% trong giai đoạn 2019 - 2023.
Tại khu vực Đông Nam Á, vấn đề này càng trở nên phức tạp khi hơn 80% sản lượng điện vẫn phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Đơn cử tại Singapore, các trung tâm dữ liệu đã chiếm 7% mức tiêu thụ năng lượng của quốc gia này vào năm 2020, buộc chính phủ phải ban hành lệnh tạm dừng xây dựng mới cho đến năm 2022 để thiết lập các tiêu chuẩn khắt khe hơn về môi trường.
Đứng trước tính hai mặt của công nghệ, việc xây dựng một bộ quy tắc quản trị AI gắn liền với các mục tiêu khí hậu đang được các quốc gia khu vực châu Á - Thái Bình Dương đẩy mạnh. Vấn đề này đã được 150 nhà hoạch định chính sách thảo luận chi tiết tại Diễn đàn nghiên cứu chính sách Indonesia - Nhật Bản lần thứ 20, diễn ra tại Jakarta vào tháng 2 vừa qua.
Hiện tại, ít nhất 16 khu vực pháp lý tại châu Á - Thái Bình Dương đang áp dụng hoặc nghiên cứu các khuôn khổ quản lý AI. Phương pháp tiếp cận có sự phân hóa theo điều kiện từng quốc gia: Tiếp cận do nhà nước chỉ đạo (Trung Quốc) - Áp dụng các biện pháp ràng buộc cụ thể về công nghệ để định hướng AI theo các mục tiêu phát triển; Định hướng thị trường (Hàn Quốc, Nhật Bản) - Sử dụng các chính sách khuyến khích nhà sản xuất. Đặc biệt, Chiến lược tăng trưởng xanh của Nhật Bản yêu cầu các trung tâm dữ liệu phải sử dụng một tỷ lệ năng lượng tái tạo nhất định; Hướng dẫn kỹ thuật (Malaysia, Singapore) - Cung cấp các công cụ không ràng buộc như AI Verify để hỗ trợ phát triển AI có trách nhiệm; Tiếp cận tích hợp (Philippines): Kế hoạch phát triển 2023-2028 của quốc gia này định vị AI là động lực bền vững, có mục tiêu tích hợp công nghệ vào lập bản đồ cây trồng, quản lý lưới điện và hiệu quả sử dụng nước.
Dù đã có những bước tiến nhất định, việc lồng ghép các yếu tố môi trường vào quản trị AI vẫn chưa đồng bộ. Các tài liệu như Hướng dẫn của ASEAN về Quản trị và Đạo đức AI (2024) hay Khung đạo đức AI của Australia (2019) mới chỉ đề cập chung chung đến cường độ tiêu thụ tài nguyên của công nghệ này.
Để AI thực sự thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh thay vì cản trở nó, các chuyên gia thống nhất rằng cần có sự hội nhập khu vực sâu rộng hơn. Các sáng kiến như định giá carbon xuyên biên giới và nỗ lực hài hòa phương pháp tính toán khí nhà kính thông qua Cộng đồng Không phát thải châu Á (AZEC) - với sự tham gia của Australia, Nhật Bản và ASEAN được xem là những bước đi cần thiết nhằm cân bằng giữa đổi mới công nghệ và tính bền vững của môi trường sinh thái.