Truy xuất nguồn gốc mở cửa cho nông sản TP.HCM vào thị trường khó tính

Ngày 27/5, Trung tâm Khởi nghiệp sáng tạo TP.HCM tổ chức hội thảo chuyên đề "Chuyển đổi xanh: Kết nối giải pháp số vào chuỗi giá trị sản phẩm và sản xuất thực tiễn".

Từ sản xuất manh mún, nông dân và hợp tác xã đang dần chuyển sang tư duy làm nông nghiệp theo chuỗi giá trị, minh bạch và bền vững.

Hợp tác xã chuyển mình trước áp lực xanh hóa

Phát biểu tại hội thảo, ông Lê Thanh Dân - Phó Trưởng phòng, Phòng Chính sách phát triển, Liên minh Hợp tác xã TP.HCM - cho biết TP.HCM luôn là địa phương đi đầu cả nước về chuyển đổi số. Theo nhiều báo cáo đánh giá, kinh tế số hiện đóng góp khoảng 20% GRDP của Thành phố và đang tiếp tục tăng nhanh qua từng năm.

Nhiều hợp tác xã trên địa bàn Thành phố hiện nay đã bắt đầu ứng dụng công nghệ trong quản lý sản xuất, quản lý thành viên, kế toán - tài chính, bán hàng trực tuyến, truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Ông Dân cho biết, một số hợp tác xã nông nghiệp đã triển khai nhật ký sản xuất điện tử, tem QR truy xuất nguồn gốc, giám sát quy trình sản xuất bằng điện thoại thông minh, kết nối tiêu thụ qua sàn thương mại điện tử.

Nhờ ứng dụng công nghệ số chi phí trung gian giảm đáng kể, thông tin sản phẩm minh bạch hơn, người tiêu dùng dễ dàng tiếp cận sản phẩm, uy tín và thương hiệu của hợp tác xã được nâng lên. Nhiều sản phẩm OCOP, nông sản sạch, thực phẩm chế biến của hợp tác xã đã tiếp cận được hệ thống siêu thị, cửa hàng tiện lợi và thị trường ngoài nước thông qua nền tảng số.

Bên cạnh chuyển đổi số, ông Dân cho rằng xu hướng tiêu dùng xanh và sản xuất xanh cũng đang tác động mạnh đến hoạt động của doanh nghiệp và hợp tác xã. Người tiêu dùng hiện nay không chỉ quan tâm đến chất lượng sản phẩm mà còn chú trọng vào quy trình sản xuất có thân thiện môi trường hay không; có sử dụng hóa chất độc hại hay không; có phát thải thấp hay không; có thể truy xuất nguồn gốc hay không. Đây là xu hướng rất rõ trên thị trường hiện nay, đặc biệt tại các đô thị lớn như TP.HCM.

Chia sẻ về lợi thế của TP.HCM, ông Phạm Minh Nhật - Phó Trưởng phòng, Phòng Kinh tế hợp tác và Trang trại, Chi cục Phát triển nông thôn TP.HCM, Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM - cho biết sau hợp nhất, TP.HCM đang sở hữu hệ sinh thái nông nghiệp đa dạng với vùng sản xuất quy mô lớn, hệ thống trang trại phát triển mạnh cùng mạng lưới hợp tác xã, doanh nghiệp ngày càng năng động.

Theo ông Nhật, thời gian qua, ngành Nông nghiệp và Môi trường đã tham mưu UBND Thành phố trình HĐND TP.HCM ban hành các cơ chế, chính sách theo hướng đồng bộ, linh hoạt và có tính dẫn dắt nhằm hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân mạnh dạn đầu tư vào nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, nông nghiệp xanh và kinh tế tuần hoàn.

"Chính sách đúng và kịp thời đã tạo ra tác động rất rõ nét như: thúc đẩy đầu tư vào sản xuất nông nghiệp công nghệ cao; hỗ trợ hợp tác xã đổi mới phương thức tổ chức sản xuất; tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị; đồng thời thúc đẩy tư duy sản xuất theo tín hiệu thị trường thay cho sản xuất manh mún, tự phát", ông Nhật chia sẻ.

Ông Nhật cho biết thêm, việc triển khai Nghị quyết 21 về hỗ trợ liên kết sản xuất và tiêu thụ nông sản đã mang lại hiệu quả rất rõ nét với 27 dự án liên kết được phê duyệt; hình thành nhiều mô hình hiệu quả đối với lúa, ca cao, sầu riêng, bưởi da xanh và thủy sản.

Bên cạnh đó, các mô hình liên kết giúp năng suất tăng; chất lượng nông sản được chuẩn hóa; giá bán ổn định; thu nhập của nông dân và hợp tác xã tăng đến 1,5 lần. Nhiều sản phẩm đủ điều kiện xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc.

Đặc biệt, điều quan trọng hơn cả là các chính sách đã góp phần thay đổi tư duy sản xuất của người dân: từ sản xuất riêng lẻ sang liên kết chuỗi; từ chạy theo số lượng sang nâng cao giá trị; từ sản xuất truyền thống sang sản xuất xanh, an toàn và có truy xuất nguồn gốc.

Truy xuất nguồn gốc không còn là lựa chọn

Ông Phạm Văn Quân - Giám đốc Công ty Cổ phần công nghệ CHECKEE - cho biết từ năm học 2026-2027, tất cả trường học trên cả nước sẽ phải kết nối dữ liệu an toàn thực phẩm với các sở, ngành liên quan. Theo ông, truy xuất nguồn gốc hiện nay vẫn như một "ma trận" khi tồn tại quá nhiều hệ thống riêng lẻ, dữ liệu rời rạc và phụ thuộc lớn vào hồ sơ giấy.

Theo khảo sát từ các bộ, ngành và hiệp hội năm 2024, có tới 78% cơ quan quản lý chưa quản lý hiệu quả hoạt động truy xuất nguồn gốc; 65% doanh nghiệp triển khai nhưng chưa thực hiện đúng bản chất; còn 72% người tiêu dùng biết khái niệm này nhưng chưa hiểu cơ sở để tin tưởng thông tin sản phẩm.

Ông Phạm Văn Quân cho rằng công nghệ truy xuất bằng chip hoặc mã QR giúp định danh sản phẩm, xác thực dữ liệu, giấy chứng nhận và toàn bộ quy trình sản xuất trên hệ thống số. Nhờ đó, cơ quan quản lý hoặc đối tác nước ngoài có thể kiểm tra ngược toàn bộ chuỗi thông tin sản phẩm.

Ông lấy ví dụ với sản phẩm nông nghiệp như dừa, nếu doanh nghiệp khai báo vùng trồng tại Gò Công nhưng kết quả kiểm nghiệm cho thấy nguồn gốc thực tế ở địa phương khác thì vấn đề nằm ở tính minh bạch của chuỗi dữ liệu.

Theo ông Quân, truy xuất nguồn gốc không chỉ giúp kiểm soát hàng giả mà còn góp phần gia tăng uy tín và doanh thu. "Đối với doanh nghiệp nhỏ, đây còn là điều kiện để tham gia các sàn thương mại điện tử, bởi quy định mới yêu cầu hàng hóa trên sàn phải có truy xuất nguồn gốc", ông Quân nói.

Đại diện CHECKEE cho biết một mã truy xuất hiện có thể tích hợp nhiều tính năng như định danh sản phẩm toàn cầu, quản lý chuỗi cung ứng, tích hợp chữ ký số phục vụ xuất khẩu, kết nối cổng truy xuất quốc gia và chống hàng giả.

"Khi triển khai đúng chuẩn, truy xuất nguồn gốc không chỉ là giải pháp chuyển đổi số mà còn giúp doanh nghiệp minh bạch thông tin, bảo vệ thương hiệu, tiết kiệm chi phí quản lý và hướng tới phát triển bền vững", ông Quân chia sẻ.

"Thương hiệu và niềm tin giúp doanh nghiệp đi xa"

Theo ThS.LS Nguyễn Thị Thu Cúc - Chủ tịch Hội đồng tư vấn Luật SHTT, Công ty CP Tư vấn Chuyển giao Sở hữu trí tuệ Quốc tế (SIPC Group), các hợp tác xã cần đặc biệt quan tâm đến việc đăng ký nhãn hiệu để bảo vệ thương hiệu và tài sản.

Bà Cúc cho rằng chi phí đăng ký không quá lớn nhưng mang ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ sản phẩm trên thị trường. Bên cạnh đó, các đơn vị cần đầu tư hoàn thiện bao bì, nhãn mác, tránh thiết kế trùng lặp với sản phẩm khác để tạo sự khác biệt và hạn chế rủi ro khi đăng ký bảo hộ.

Ngoài ra, việc ứng dụng truy xuất nguồn gốc được xem là yếu tố quan trọng giúp người tiêu dùng xác định xuất xứ hàng hóa, từ đó tăng độ tin cậy đối với sản phẩm.

Theo bà Cúc, các hợp tác xã cũng cần từng bước chuyển đổi số, tận dụng AI, sàn thương mại điện tử và các kênh trực tuyến để quảng bá thương hiệu, mở rộng thị trường. Tuy nhiên, quá trình này phải bảo đảm không vi phạm quyền sở hữu trí tuệ của các đơn vị khác.

"Trong thời đại số, sản phẩm là điều kiện cần, nhưng thương hiệu và niềm tin mới giúp sản phẩm đi xa", bà Cúc nhấn mạnh.

4 định hướng cho nông nghiệp TP.HCM

Trong giai đoạn tới, ngành nông nghiệp TP.HCM xác định một số định hướng trọng tâm.

Một là tiếp tục hoàn thiện cơ chế chính sách đặc thù cho nông nghiệp đô thị và nông nghiệp công nghệ cao. Tập trung vào hỗ trợ tín dụng xanh; hỗ trợ chuyển đổi số; hỗ trợ đổi mới công nghệ; phát triển logistics nông nghiệp; và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong sản xuất nông nghiệp.

Hai là phát triển mạnh các chuỗi giá trị nông sản xanh và phát thải thấp. Hướng tới sản xuất theo tiêu chuẩn bền vững; giảm phát thải khí nhà kính; tiết kiệm tài nguyên; tái sử dụng phụ phẩm nông nghiệp; và nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Ba là xây dựng nền nông nghiệp số. Đẩy mạnh cơ sở dữ liệu ngành nông nghiệp; số hóa vùng sản xuất; quản trị chuỗi bằng nền tảng số; và kết nối dữ liệu phục vụ truy xuất, dự báo thị trường và điều hành sản xuất.

Bốn là tiếp tục củng cố kinh tế tập thể và nâng cao năng lực hợp tác xã. Hợp tác xã phải thực sự trở thành trung tâm tổ chức sản xuất; trung tâm chuyển giao công nghệ; và cầu nối thị trường cho nông dân.

Ông Phạm Minh Nhật - Phó Trưởng phòng, Phòng Kinh tế hợp tác và Trang trại, Chi cục Phát triển nông thôn TP.HCM, Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM

Võ Liên