Khoa học

Tác giả dùng AI trong nghiên cứu khoa học phải ghi rõ công cụ, phiên bản

Võ Liên • 26/05/2026 - 08:16

Khi sử dụng AI trong quá trình nghiên cứu khoa học, tác giả phải cung cấp đầy đủ tên công cụ, phiên bản, phạm vi sử dụng; đồng thời ghi rõ các nội dung nghiên cứu được hoàn toàn tạo ra bởi AI.

Bộ Khoa học và Công nghệ vừa ban hành hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, quyết định có hiệu lực từ ngày 25/5.

Nhà khoa học tại phòng thí nghiệm của ĐHQG TP.HCM.

Hướng dẫn này được xây dựng trên cơ sở cụ thể hóa Điều 8 của Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025, cùng các quy định chi tiết tại Nghị định số 262/2025/NĐ-CP của Chính phủ.

Việc ban hành hướng dẫn diễn ra trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW, khi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực then chốt cho phát triển đất nước. Cùng với yêu cầu tăng đầu tư, mở rộng nghiên cứu và thúc đẩy công bố khoa học, vấn đề liêm chính khoa học, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm giải trình của tổ chức, cá nhân nghiên cứu ngày càng trở nên cấp thiết.

Theo đó, liêm chính khoa học được giải thích là các yêu cầu về sự ngay thẳng, trung thực, trách nhiệm, công bằng và minh bạch trong hoạt động nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ của cá nhân hoạt động khoa học và công nghệ.

Đạo văn là hành vi sử dụng ý tưởng, dữ liệu, kết quả, sản phẩm trí tuệ hoặc sao chép nội dung, lời văn, hình ảnh trong tác phẩm được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ của người khác hoặc của mình mà không trích dẫn hoặc ghi nhận nguồn một cách trung thực và đầy đủ; sử dụng, công bố sản phẩm do thuê hoặc nhờ người khác thực hiện dưới tên mình, ngoại trừ các nội dung thuộc phương pháp nghiên cứu tiêu chuẩn hoặc dữ liệu nền tảng buộc phải lặp lại.

Các cơ quan tài trợ, tổ chức khoa học và công nghệ căn cứ vào đặc thù của từng ngành, lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý của cơ quan, tổ chức để quy định tỷ lệ trùng lặp cho phép.

Theo hướng dẫn, ngụy tạo dữ liệu, kết quả nghiên cứu được hiểu là việc bịa ra dữ liệu hoặc kết quả nghiên cứu rồi ghi nhận, báo cáo hoặc công bố như là dữ liệu, kết quả có thật.

Bộ quy tắc liêm chính khoa học khi sử dụng AI

Quy định cũng lần đầu tiên quy định bộ quy tắc liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp khi sử dụng AI. Theo đó, tác giả không sử dụng AI tạo dữ liệu giả, ảnh giả hoặc tài liệu tham khảo không có thật. Không sử dụng tài liệu do AI tạo ra chưa kiểm chứng làm tài liệu tham khảo.

Khi sử dụng AI, tác giả phải cung cấp đầy đủ tên công cụ, phiên bản, phạm vi sử dụng trong quá trình nghiên cứu khoa học, đồng thời ghi rõ các nội dung nghiên cứu được hoàn toàn tạo ra bởi AI.

Đặc biệt, tác giả không đưa dữ liệu mật, chưa công bố lên nền tảng AI trái quy định pháp luật. Quyết định cũng nêu rõ AI chỉ được coi là công cụ hỗ trợ và người sử dụng phải chịu trách nhiệm cuối cùng về các nội dung, sản phẩm, tài liệu do AI tạo ra.

Người vi phạm có thể bị cập nhật thông tin lên nền tảng số

Hướng dẫn của Bộ Khoa học và Công nghệ cũng nêu rõ các biện pháp phòng ngừa vi phạm, trách nhiệm của các bên trong bảo đảm liêm chính khoa học, đạo đức nghề nghiệp.

Hành vi vi phạm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp có nhiều mức độ khác nhau và có thể do lỗi vô ý hoặc lỗi cố ý của người vi phạm. Do vậy, cơ quan tài trợ, tổ chức khoa học và công nghệ có thể căn cứ vào vi phạm do vô ý hay cố ý, tính chất, mức độ, hậu quả của vi phạm để quy định biện pháp xử lý phù hợp, ví dụ như: nhắc nhở, phê bình; cảnh cáo bằng văn bản; yêu cầu cải chính, xin lỗi công khai.

Cơ quan quản lý sẽ áp dụng biện pháp dừng giao chủ trì hoặc tham gia nhiệm vụ khoa học và công nghệ đang thực hiện; không cho phép chủ trì hoặc tham gia thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ vô thời hạn hoặc trong thời gian nhất định. Bên cạnh đó, các danh hiệu, khen thưởng liên quan đến kết quả vi phạm; sửa đổi, hủy bỏ kết quả đánh giá nhiệm vụ khoa học và công nghệ.

Cá nhân sai phạm bị yêu cầu rút bài báo, ấn phẩm khoa học có liên quan đến hành vi vi phạm; yêu cầu hoàn trả kinh phí đã nhận khi bài báo, ấn phẩm bị rút hoặc bị kết luận vi phạm.

Khi vi phạm được xác định là đúng, người vi phạm có thể được cập nhật thông tin lên nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia. Các thông tin được công bố gồm tên cá nhân vi phạm; tổ chức nơi cá nhân công tác; mô tả hành vi vi phạm; sản phẩm học thuật bị ảnh hưởng; kết luận, hình thức xử lý; thời gian có hiệu lực văn bản kết luận.

Võ Liên