Mục tiêu một triệu doanh nghiệp một người: Bước chuyển từ kinh tế cá thể sang “doanh nhân số”

Tại họp báo thường kỳ của Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) cuối tháng 4, những điểm nhấn trọng tâm từ Nghị quyết 86/NQ-CP (ngày 5/4/2026) về Chiến lược khởi nghiệp sáng tạo quốc gia đã được công bố. Lần đầu tiên, khởi nghiệp sáng tạo được xác định là "sự nghiệp của toàn dân". Trong đó, mô hình "doanh nghiệp một người" nổi lên như một điểm nghẽn then chốt cần khơi thông để chính thức hóa lực lượng kinh tế phi chính thức khổng lồ hiện nay.

Lời giải cho bài toán việc làm vĩ mô

Tại họp báo thường kỳ Bộ Khoa học và Công nghệ cuối tháng 4, ông Phạm Đức Nghiệm, Phó Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và doanh nghiệp công nghệ (Bộ KH&CN) cho biết, trước đây để vận hành một doanh nghiệp cần tối thiểu 5 người đảm nhiệm các rường mối chức năng. Nhưng nay, công cụ số và trí tuệ nhân tạo (AI) đã tái định nghĩa lại cấu trúc này.

Ở góc độ vĩ mô, ông Nghiệm đưa ra một phép so sánh đáng chú ý, một nền kinh tế năng động và đảm bảo đủ việc làm thường duy trì tỷ lệ khoảng 30 người dân có một doanh nghiệp. Khi con số này vượt mức 60 người/doanh nghiệp, nguy cơ thiếu việc làm bắt đầu xuất hiện.

Hiện Việt Nam đang ở mức hơn 100 người dân mới có một doanh nghiệp. Đây là lý do tình trạng thiếu việc làm bán thời gian vẫn phổ biến. Việc mở rộng lực lượng doanh nghiệp khởi nghiệp được kỳ vọng sẽ giải bài toán việc làm, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Chiến lược quốc gia kỳ vọng đến năm 2030, ngoài mục tiêu 1 triệu OPC, Việt Nam sẽ phát triển 5 triệu chủ thể kinh doanh, 10.000 startup, đưa quốc gia vào top 40 hệ sinh thái đổi mới sáng tạo toàn cầu và thu hút 1,5 tỷ USD vốn đầu tư mạo hiểm. Tầm nhìn đến 2045 là đạt tỷ lệ 35 người dân/doanh nghiệp và huy động được 10 tỷ USD vốn đầu tư.

Không phải Freelancer, AI là "lực lượng lao động"

Sự xuất hiện của khái niệm OPC nhanh chóng tạo sóng trên mạng xã hội, với không ít cá nhân lầm tưởng mình đã vận hành mô hình này từ nhiều năm nay. Dưới góc nhìn chuyên môn, ông Nguyễn Duy Tùng, Chuyên gia nghiên cứu và tư vấn ứng dụng AI trong doanh nghiệp (Trung tâm BIM & AI) đã chỉ ra ranh giới rạch ròi giữa cấu trúc kinh tế bản chất và danh xưng bề ngoài thông qua câu hỏi mang tính sàng lọc: Trong cách bạn kiếm tiền, ai mới thực sự đang là người dẫn dắt cuộc chơi?

Theo ông Tùng, OPC không phải là Freelancer (nơi khách hàng dẫn dắt cuộc chơi và ngừng tay là đứt dòng tiền), không phải Solopreneur truyền thống (bị giới hạn doanh thu bởi 24 giờ/ngày), và càng không phải nhóm MMO (kiếm tiền từ lưu lượng truy cập của đám đông).

Bản chất của OPC được ông Tùng đúc kết qua công thức: 1 người sáng lập + 1 hệ thống AI + N đối tác. Ở đây, AI không còn là công cụ, mà đã tiến hóa thành lực lượng lao động thực thi toàn bộ quy trình kế toán, bán hàng, chăm sóc khách hàng với chi phí tiệm cận mức 0. Nhờ đó, một cá nhân có đủ giao thức doanh nghiệp để cạnh tranh ở những phân khúc mà các tổ chức lớn chậm chuyển đổi số không thể len chân vào.

Vị chuyên gia cũng cảnh báo một lầm tưởng nguy hiểm rằng kỹ năng quan trọng nhất của nhà sáng lập OPC là dùng AI giỏi. Thực tế, kỹ năng cốt lõi là khả năng -kiến trúc hệ thống - năng lực chuẩn hóa quy trình chuyên môn của chính mình thành các bước cụ thể để AI có thể hiểu và thực thi. Ông Tùng nhấn mạnh rằng OPC là mô hình vận hành có tính sàng lọc khắt khe, không phải một người cộng một ly cà phê và một cái laptop là thành, do đó không nên biến thành phong trào hô hào toàn dân mà bỏ qua bản chất cốt lõi.

Sáu trụ cột định hình "doanh nhân số"

Làm rõ hơn về chân dung của những cá nhân vận hành mô hình này, ThS. Nguyễn Minh Cường, Tư vấn trưởng Alobase nhận định, OPC thực chất là một mô hình bổ sung cho Hộ kinh doanh nhưng đòi hỏi bộ kỹ năng toàn diện hơn, được định hình qua sáu đặc tính cốt lõi.

Thứ nhất là phẩm chất của doanh nhân OPC. Mô hình này đòi hỏi cá nhân phải có năng lực chuyên môn xuất sắc và bản lĩnh vững vàng để đương đầu với sóng gió thương trường. Khác với hộ kinh doanh thông thường đôi khi chỉ cần sự chăm chỉ, người làm OPC bắt buộc phải hội tụ đủ cả chuyên môn hàng đầu và bản lĩnh thực chiến, thiếu một trong hai yếu tố đều không thể tồn tại.

Thứ hai, về năng lực chuyên môn. Trí tuệ nhân tạo chỉ đóng vai trò lớp khuếch đại, nếu nền tảng chuyên môn gốc yếu kém thì AI cũng không thể bù đắp. Các lĩnh vực đặc biệt phù hợp để phát triển OPC tại Việt Nam hiện nay bao gồm chạy quảng cáo, môi giới bất động sản, xây dựng kênh truyền thông, tư vấn thuế, công nghệ thông tin, biên kịch hay đào tạo. Do đó, công cụ AI rất dễ tiếp cận nhưng chỉ nên xem là phần bổ sung chứ không phải lợi thế cạnh tranh chính.

Thứ ba là năng lực bán hàng. Đây là yếu tố sống còn nhưng hoàn toàn có thể trau dồi. Dựa trên nền tảng chuyên môn vững chắc, người sáng lập sẽ xây dựng được niềm tin với khách hàng. Thực tế, một OPC không cần đến hàng nghìn khách hàng, mà chỉ cần duy trì tệp khoảng 10 đến 20 khách hàng trung thành, chịu chi trả là đã đủ để duy trì hoạt động hiệu quả.

Thứ tư, xây dựng cộng đồng chính là yếu tố thay thế cho phòng marketing hay đội ngũ sales truyền thống. Một cộng đồng đúng nghĩa không nằm ở số lượng đông đảo cho vui mà là nhóm những người thực sự theo dõi, tin tưởng và sẵn sàng giới thiệu dịch vụ. Mười người ủng hộ thực chất mang lại giá trị cao hơn mười nghìn người theo dõi thụ động. Việc duy trì cộng đồng này đòi hỏi sự trao đi giá trị thực tế, liên tục và đều đặn. Nếu cắt đứt liên kết với cộng đồng, OPC gần như đánh mất nguồn khách hàng duy nhất, đây là một rủi ro rất lớn nhưng ít được lưu tâm.

Thứ năm, kỹ năng quản trị AI đóng vai trò như việc quản lý nhân viên ảo toàn thời gian, đảm nhiệm từ soạn thảo, nghiên cứu, tạo nội dung đến xử lý dữ liệu. Vấn đề cốt lõi là chiến lược sử dụng nhằm tối ưu chi phí, phân định rõ khi nào dùng bản miễn phí, khi nào cần trả phí công cụ từ vài trăm nghìn đến vài triệu đồng mỗi tháng, hoặc tự xây dựng quy trình làm việc riêng. Mặc dù AI có thể hỗ trợ nhiều mặt, chuyên gia khuyên các OPC vẫn nên thuê ngoài nghiệp vụ kế toán theo hình thức dùng bao nhiêu trả bấy nhiêu để tối ưu hóa hiệu suất.

Thứ sáu, việc xây dựng lối sống và kỷ luật là bệ đỡ cho toàn bộ hệ thống. OPC không có đồng nghiệp nhắc việc, không có sếp thúc giục deadline và không có văn phòng tạo cảm giác làm việc. Toàn bộ kỷ luật vận hành phải do cá nhân tự thiết lập và duy trì. Thể thao không chỉ để khỏe mạnh mà nhằm giữ đầu óc sắc bén, ổn định năng lượng qua các chu kỳ áp lực để không gục ngã giữa đường. Lối sống của OPC không đòi hỏi làm việc nhiều hơn người khác mà là làm đúng việc một cách đều đặn. Hơn nữa, kỷ luật không đồng nghĩa với cô lập, cá nhân vẫn cần duy trì những mối quan hệ thực chất để đảm bảo mạng lưới hỗ trợ khi cần thiết.

Xây dựng hệ sinh thái đồng bộ

Để hiện thực hóa và "bình dân hóa" khởi nghiệp, Bộ KH&CN xác định sẽ phối hợp cùng Bộ Tài chính xây dựng Đề án phát triển "doanh nghiệp một người", hướng tới môi trường "dễ gia nhập - dễ vận hành - dễ tuân thủ". Các hạ tầng số như kế toán, thuế, và đặc biệt là hệ thống trợ lý ảo pháp lý cấp xã sẽ được triển khai đồng bộ.

Dưới góc nhìn thực tiễn của những người thực hành, ThS. Nguyễn Minh Cường đề xuất ba nhóm giải pháp thiết thực để hỗ trợ trực tiếp cho lực lượng doanh nhân số này.

Theo ông Cường, hệ thống tính thuế cần được tối giản nhất có thể. Ghi nhận điểm sáng từ việc bỏ yêu cầu thu thập chứng từ thuế cho freelancer khi hoàn thuế thu nhập cá nhân, ông Cường cho rằng cần thêm hàng loạt cải cách tương tự. Đặc biệt, nhiều cá nhân làm MMO hay Affiliate đang e ngại quá trình chuyển đổi pháp lý do lo sợ bị truy thu thuế quá khứ. Cơ quan quản lý có thể xem xét một mốc thời gian khả thi làm ranh giới chuẩn hóa và có cơ chế "giơ cao đánh khẽ" đối với những vướng mắc kỹ thuật trước đó.

Vị chuyên gia cũng đề xuất xem xét việc cấp mặc định bảo hiểm y tế miễn phí ngay khi cá nhân đăng ký hộ kinh doanh. Giải pháp này giúp đơn giản hóa thủ tục, vượt qua tâm lý e ngại của người đăng ký, đồng thời bảo vệ thiết thực sức khỏe cho nhóm nhân lực chất lượng cao của nền kinh tế số, trong khi bảo hiểm xã hội vẫn có thể là một tùy chọn.

Cuối cùng, theo ông Cường nhấn mạnh cần bổ sung cơ chế khấu trừ thuế cho chi phí đào tạo nghề. Khác với người lao động thông thường đã có khấu trừ gia cảnh, doanh nghiệp một người đòi hỏi việc liên tục cập nhật kiến thức thông qua các khóa học trực tuyến quốc tế hay học hỏi từ chuyên gia. Đây là khoản chi tiêu bắt buộc nhưng thường không có hóa đơn tài chính. Việc cho phép khấu trừ thuế đối với khoản chi này, với mức đề xuất khoảng 5 triệu đồng/người/tháng, sẽ tạo động lực lớn khuyến khích tinh thần học tập liên tục.

Thực tế, tại Việt Nam đã có nhiều cá nhân hoạt động theo mô hình gần với “doanh nghiệp một người” trong các lĩnh vực như tư vấn, thiết kế, thương mại điện tử, sáng tạo nội dung hay công nghệ. Tuy nhiên, phần lớn vẫn hoạt động phi chính thức nên chưa tận dụng đầy đủ lợi ích từ khung pháp lý doanh nghiệp.

Việc chính thức hóa mô hình này không chỉ giúp hợp pháp hóa hoạt động kinh doanh cá nhân, mà còn mở đường cho một thế hệ doanh nhân số mới - linh hoạt, sáng tạo và làm chủ công nghệ. Trong bối cảnh AI và nền tảng số đang thay đổi cấu trúc lao động, “doanh nghiệp một người” được kỳ vọng trở thành động lực mở rộng lực lượng doanh nghiệp, thúc đẩy tăng trưởng và hình thành nền kinh tế số toàn dân trong dài hạn.

Ngọc Anh