Chống lừa đảo tài chính thời AI

Tại Diễn đàn Digital Trust in Finance 2026 tổ chức ngày 12/5 ở Hà Nội với chủ đề “Xây dựng niềm tin số tài chính trong kỷ nguyên AI”, nhiều chuyên gia công nghệ, an ninh mạng và tài chính đã cùng chỉ ra một thực tế đáng lo ngại: AI không chỉ tạo ra tiện ích, mà còn đang làm lung lay nền tảng niềm tin trong môi trường số.

Từ tấn công hệ thống sang thao túng tâm lý

Hàng thập kỷ qua, các giao dịch tài chính được vận hành dựa trên quy tắc "Mắt thấy, tai nghe" là bằng chứng xác thực mạnh nhất. Nhưng sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo (AI), đặc biệt là công nghệ Deepfake đã bẻ gãy hoàn toàn quy tắc này.

Phân tích tại diễn đàn, ông Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC - Giám đốc Tổ chức Chống lừa đảo) chỉ ra một thực tế nghiệt ngã khi nhắc lại vụ việc tại Hồng Kông năm 2024 - nơi một nhân viên tài chính chuyển 25 triệu USD sau khi tham gia một cuộc họp Zoom bị làm giả toàn bộ ban lãnh đạo.

Theo ông Hiếu, công nghệ hiện nay không cần đến những cỗ máy khổng lồ; chỉ với một bức ảnh chân dung và các công cụ mã nguồn mở, tội phạm đã có thể giả lập khuôn mặt, giọng nói và bối cảnh trên mọi nền tảng gọi video. "Điểm cốt lõi không nằm ở việc cố xác minh video thật hay giả, mà là đánh giá tính hợp lý của yêu cầu được đưa ra", ông Hiếu nhấn mạnh. Tội phạm tài chính hiện đại không "hack" vào hệ thống ngân hàng, chúng "hack" vào nỗi sợ hãi và sự gấp gáp, tước đoạt khả năng kiểm chứng thông tin của nạn nhân.

Nhìn từ góc độ kinh tế học hành vi, các mô hình lừa đảo đang tận dụng triệt để hội chứng FOMO (Fear Of Missing Out - Sợ bỏ lỡ cơ hội). Khai thác khía cạnh này, bà Nguyễn Minh Thư, Phó Giám đốc CafeBiz, chỉ ra sự phi lý trong các bẫy đầu tư bọc vỏ bọc "công nghệ AI độc quyền".

"Một mức lợi nhuận 40% mỗi tháng, tương đương 480% mỗi năm, gấp nhiều lần lãi suất ngân hàng, được quảng bá là không có rủi ro là dấu hiệu rất đáng ngờ", bà Thư nhận định. Thực tế, "giấc mơ làm giàu nhanh" được thổi phồng bằng những thuật ngữ công nghệ hộp đen đã làm tê liệt tư duy phản biện của hàng nghìn nhà đầu tư, khiến họ sẵn sàng ném tiền vào những cái bẫy vô hình.

Sự dịch chuyển của tội phạm từ tấn công hệ thống sang thao túng tâm lý đòi hỏi một sự chuyển trục tương ứng trong triết lý phòng ngự. Nếu tiếp tục duy trì tư duy bảo mật cơ học, các tổ chức tài chính sẽ mãi đi sau thực tế.

Ông Nguyễn Mạnh Tường, Đồng sáng lập, Tổng Giám đốc MoMo, thẳng thắn nhìn nhận giới hạn của các biện pháp phòng vệ truyền thống là phát hiện giao dịch rồi chặn. Nhưng thực tế phần lớn vụ lừa đảo thành công không phải vì hệ thống có vấn đề... mà vì người dùng tự tay thực hiện giao dịch trong lúc bị dẫn dắt tâm lý.

Giải pháp kiến tạo được vị lãnh đạo này đưa ra là sự chuyển đổi từ tư duy "chặn kẻ xấu" sang "đồng hành với người tốt". Theo đó, 90% vấn đề không nằm ở thuật toán nhận diện, mà ở việc hệ thống phải nắm bắt được ngữ cảnh để đưa ra các điểm chạm cảnh báo đúng lúc, giải phóng người dùng khỏi trạng thái bị thao túng trước khi họ đi đến quyết định chuyển tiền cuối cùng.

Thiết chế hóa "niềm tin số"

Tuy nhiên, nỗ lực từ phía người dùng hay một vài tổ chức đơn lẻ là không đủ trước mạng lưới tội phạm có tổ chức xuyên biên giới. Sự phân mảnh trong quản lý đang tạo ra một "độ trễ chết người" giữa tốc độ tẩu tán dòng tiền và khả năng can thiệp của cơ quan chức năng.

Đại tá, TS. Nguyễn Hồng Quân, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05 - Bộ Công an) vạch rõ thực trạng, vừa xuất hiện một dịch vụ mới, hoạt động mới thì ngay lập tức đã có kịch bản lừa đảo mới... Nếu có cơ chế tốt hơn, nhanh hơn, khi tiền vừa được chuyển vào tài khoản đối tượng lừa đảo, chúng ta có thể kịp thời phong tỏa và thu hồi.

Đại tá Quân viện dẫn cơ chế "Financial Fraud Kill Chain" của Cục Điều tra Liên bang Mỹ (FBI) - một quy trình phản ứng nhanh chia sẻ dữ liệu liên ngành, giúp phong tỏa dòng tiền lừa đảo ngay khi có khiếu nại. Chỉ riêng năm 2024, cơ chế này đã đóng băng thành công 561,6 triệu USD tại Mỹ và quốc tế. Đây là minh chứng rõ nét cho việc: Muốn bảo vệ hệ sinh thái, cần một cơ chế liên kết đa bên với tốc độ phối hợp nhanh hơn tốc độ chuyển tiền của tội phạm.

Sự kiện 8.000 tỷ đồng bốc hơi không phải là tín hiệu để chối bỏ các dịch vụ tài chính số, mà là tiếng chuông cảnh báo để định hình lại nền tảng của sự phát triển.

Từ góc độ quản lý vĩ mô, Thứ trưởng Bộ Công an Phạm Thế Tùng nhấn mạnh: "Niềm tin trong môi trường số không còn là yếu tố cảm tính, mà đã trở thành điều kiện tiên quyết. Nếu dữ liệu là nhiên liệu của nền kinh tế số thì niềm tin chính là hạ tầng mềm quyết định khả năng vận hành của toàn bộ hệ thống”.

Đồng quan điểm, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Phạm Tiến Dũng nhấn mạnh niềm tin số phải được xem như một "hạ tầng chiến lược". Hạ tầng ấy không thể được xây dựng bằng những lời tuyên truyền sáo rỗng, mà phải được hiện thực hóa bằng thể chế bảo vệ dữ liệu cá nhân chặt chẽ, bằng công nghệ xác thực định danh và bằng cơ chế chia sẻ cảnh báo rủi ro liên ngành.

Minh Ngọc