Nỗ lực bảo vệ bản quyền thúc đẩy công nghiệp sáng tạo

Chẳng hạn như trước đây, vi phạm bản quyền sách nói chủ yếu là đăng lại nguyên bản tệp âm thanh từ đơn vị phát hành. Hiện nay với giọng đọc AI, các nơi đã có thể thực hiện sản xuất với tốc độ rất nhanh, thậm chí dùng AI để “viết lại” nội dung sách nhằm tránh né việc bị báo cáo vi phạm do sao chép nguyên văn, khiến ranh giới giữa “tham khảo” và xâm phạm bản quyền ngày càng khó xử lý.

Chờ thiện chí xử lý của… người sao chép

Theo ông Lê Hoàng Thạch - Giám đốc Công ty TNHH Công nghệ WEWE (ứng dụng sách nói Voiz FM), Voiz FM thường xuyên bị sao chép trái phép trên YouTube, website lậu, Spotify hoặc chia sẻ tài khoản trả phí trong cộng đồng kín.

Thiệt hại lớn nhất từ các hành vi này không chỉ gói gọn trong việc doanh thu bị thất thoát mà còn làm giảm động lực đầu tư vào nội dung gốc, vì mỗi đầu sách nói cần chi phí bản quyền, sản xuất và nhân sự rất lớn. Nếu vi phạm kéo dài, thị trường sẽ ngại đầu tư vào nội dung chất lượng vì cảm thấy không thể thu hồi vốn mà còn làm giàu kho nội dung cho các trang chia sẻ lậu.

Ông Lê Hoàng Thạch cho biết, Voiz FM hiện đã có thể tự chủ trong việc xử lý hành vi đăng tải công khai trên các nền tảng mạng xã hội như Youtube hay Spotify. Tuy nhiên với website, việc giải quyết tình trạng vi phạm bản quyền chỉ có thể thông qua email báo cáo và phụ thuộc vào thiện chí xử lý của đối phương, vẫn chưa có phương pháp xử lý nào thật sự hiệu quả.

“Một số website đặt máy chủ ở nước ngoài hoặc không phản hồi khiến quá trình xử lý tiêu tốn nguồn lực nhưng vẫn chưa thể giải quyết dứt điểm”, ông Thạch chia sẻ.

Không chỉ có sách nói, các nội dung số như hình ảnh, phim, âm nhạc, chương trình truyền hình… cũng đối mặt với việc bị sao chép, phát tán trái phép có quy mô, có tổ chức trên không gian mạng.

Từ kinh nghiệm nghề nghiệp, ông Christian Berg - Giảng viên Truyền thông số, Đại học RMIT Việt Nam - cho rằng khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn thực thi vẫn còn khá lớn.

“Với tư cách là một nhiếp ảnh gia làm việc tại Việt Nam, tôi đã nhiều lần chứng kiến hình ảnh của mình bị các trang web thương mại sử dụng mà không ghi nguồn, không trả phí hay xin phép. Kiểu vi phạm này khá phổ biến, được nhiều người biết đến nhưng thường không được giải quyết triệt để”, ông Berg chia sẻ.

“

Các nhà sáng tạo cá nhân tại Việt Nam hiếm khi có đủ nguồn lực và hỗ trợ pháp lý để tự theo đuổi các vụ việc này, khiến ngay cả những chỉ thị tích cực cũng khó phát huy hiệu quả ở cấp độ cá nhân.

Ông Christian Berg - Giảng viên Truyền thông số, Đại học RMIT Việt Nam

Ông Christian Berg cũng cho rằng bất kỳ cuộc thảo luận nào về bảo vệ sở hữu trí tuệ tại Việt Nam đều cần nhìn nhận thêm yếu tố nhu cầu tiêu dùng dẫn đến nạn vi phạm bản quyền, khi các nội dung quốc tế như phim ảnh, chương trình truyền hình, thể thao phát sóng trực tiếp, trò chơi và âm nhạc trước đây thường đến Việt Nam chậm, bị giới hạn hoặc thậm chí không xuất hiện. Một số kênh truyền hình quốc tế cũng đã rút khỏi thị trường nội địa.

“Khi việc tiếp cận hợp pháp bị hạn chế, quá đắt đỏ hoặc đơn giản là không khả dụng, người tiêu dùng có xu hướng tìm đến các lựa chọn không được cấp phép”, ông Christian Berg nhìn nhận.

Nhiều thủ đoạn tinh vi khiến truy vết khó khăn

Luật sư Phan Vũ Tuấn - Trưởng Văn phòng Luật sư Phan Law Vietnam, Phó Chủ tịch Hội Sở hữu trí tuệ TP.HCM - cho biết hệ thống pháp luật Việt Nam đã có đầy đủ các chế tài xử lý từ hành chính, dân sự, hình sự đối với hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan. Tuy nhiên, ông Tuấn cho rằng, đối với các hành vi diễn ra trên môi trường số, việc kiểm soát và xử lý triệt để là rất khó, do đặc thù của môi trường số, các tác phẩm có thể bị sao chép và phát tán rất nhanh, trong khi cơ quan chức năng cần nhiều thời gian để thu thập chứng cứ và xử lý xâm phạm.

“Khi một website có chứa các nội dung xâm phạm quyền tác giả bị chặn hoặc “đánh sập” thì chỉ sau một thời gian ngắn, một tên miền mới sẽ xuất hiện với đầy đủ các nội dung như website vừa bị chặn”, Luật sư Tuấn phân tích và cho biết thêm các nền tảng này thậm chí còn có các nhóm chat riêng để thông báo, chuyển hướng người dùng sang hệ thống mới. Cùng với đó, máy chủ của các nền tảng này thường được đặt tại nhiều quốc gia khác nhau và liên tục thay đổi khiến việc kiểm soát của cơ quan chức năng trở nên khó khăn hơn.

Luật sư Tuấn nhìn nhận, hành vi xâm phạm quyền tác giả diễn ra ngày càng tinh vi, các đối tượng “qua mặt” công cụ kiểm duyệt tự động của nền tảng nhờ việc chỉnh sửa, cắt ghép, thay đổi nội dung tác phẩm và liên tục tìm ra các lỗ hổng khác của hệ thống để “lách” mỗi khi công cụ kiểm duyệt tự động của nền tảng được nâng cấp.

Công điện 38 là “bước củng cố cần thiết”

Vừa qua, công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ đã cho thấy sự chuyển dịch từ chủ yếu xử phạt hành chính sang tăng cường truy cứu trách nhiệm hình sự, đồng thời từng bước khắc phục các lỗ hổng thực thi thông qua những quy định chi tiết hơn trong Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi.

Với 30 năm kinh nghiệm quốc tế trong lĩnh vực hoạt hình và truyền thông số, ông Ricardo Arce, Chủ nhiệm bộ môn Thiết kế (Truyền thông số) tại Đại học RMIT Việt Nam, nhận định công điện này là “một bước củng cố cần thiết”.

Ông cho rằng công điện được ban hành trong bối cảnh quốc tế rộng lớn hơn, khi Việt Nam tiếp tục nằm trong Danh sách theo dõi ưu tiên về sở hữu trí tuệ của Hoa Kỳ năm 2026 là hồi chuông cảnh báo đối với uy tín của quốc gia trong bối cảnh nền kinh tế số.

Theo các chuyên gia, công điện số 38/CĐ-TTg được ban hành như một tín hiệu mạnh mẽ khẳng định tinh thần thượng tôn pháp luật và cam kết của Việt Nam trong việc siết chặt thực thi quyền sở hữu trí tuệ.

Ông Arce cho rằng, các nhà sáng tạo cần hiểu công điện này “hoạt động như một con đường hai chiều”.

“Công điện không chỉ thúc đẩy việc sử dụng công bằng các sản phẩm sáng tạo, giúp nghệ sĩ, nhà thiết kế, nhà văn, nhạc sĩ và tất cả những người tham gia hệ sinh thái công nghiệp sáng tạo được hưởng lợi từ tác phẩm của mình, mà còn thúc đẩy tất cả các bên trong chuỗi giá trị, từ nhà sáng tạo đến chủ sở hữu bản quyền, tham gia chủ động và có tổ chức để hệ thống vận hành hiệu quả”, ông nói.

Ông Ricardo Arce khuyến khích các nhà sáng tạo và các bên trong ngành xem việc tăng cường thực thi sở hữu trí tuệ tại Việt Nam là “một cơ hội để nâng cao hiện diện và vị thế quốc tế thông qua việc lan tỏa các giá trị phong phú của văn hóa Việt Nam, đồng thời phát triển văn hóa số và chủ quyền số trong nước mạnh mẽ hơn”.

Giải pháp nào cho nhà sáng tạo nội dung số?

Qua đó, ông Arce đưa ra một số khuyến nghị thực tiễn dành cho các nhà sáng tạo nội dung số hoạt động tại Việt Nam.

Trong đó, các nhà sáng tạo nội dung số nên đăng ký bản quyền chính thức và lưu giữ bằng chứng về nguồn gốc, quyền sở hữu cũng như quá trình tạo ra nội dung, bao gồm metadata và hồ sơ quá trình thực hiện như ảnh chụp màn hình, ghi hình màn hình, tệp tin về dự án hoặc tư liệu hậu trường, tùy theo từng loại tác phẩm.

Ngoài ra, các nhà sáng tạo nên tham gia các hiệp hội ngành nghề nhằm củng cố cộng đồng sáng tạo và tiếp cận các nguồn lực, thông tin, hoạt động vận động chính sách và đại diện quyền lợi liên quan.

Theo luật sư Phan Vũ Tuấn - Trưởng Văn phòng Luật sư Phan Law Vietnam, Phó Chủ tịch Hội Sở hữu trí tuệ TP.HCM - để xử lý hiệu quả tình trạng vi phạm quyền tác giả trên môi trường số cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó cần xem xét áp dụng các biện pháp truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các cá nhân, tổ chức vận hành mạng lưới phát tán nội dung xâm phạm quyền có yếu tố thu lợi bất hợp pháp quy mô lớn.

Bên cạnh đó, cần thiết lập cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước, ngân hàng và các tổ chức trung gian thanh toán nhằm truy vết và phong tỏa các tài khoản liên quan đến hoạt động cung cấp dịch vụ quảng cáo của các trang website có chứa nội dung vi phạm.

Các cơ quan chức năng cần ứng dụng các biện pháp công nghệ nhằm phát hiện, giám sát, phân tích giao dịch trực tuyến, phục vụ cho việc truy vết các đối tượng thực hiện hành vi vi phạm.

Đồng thời, yêu cầu doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian, chủ quản nền tảng số chủ động ngăn chặn các nội dung xâm phạm quyền tác giả; rà soát và thực hiện tự động gỡ bỏ các nội dung xâm phạm quyền tác giả, thay vì chỉ tiến hành gỡ bỏ khi nhận được yêu cầu.

Đồng tình với ý kiến trên, ông Lê Hoàng Thạch nhấn mạnh để xử lý dứt điểm cần sự phối hợp từ ba phía. Cơ quan quản lý nên có cơ chế xử lý nhanh hơn với website vi phạm và hoàn thiện khung pháp lý cho nội dung AI. Các nền tảng công nghệ cần cải thiện hệ thống khai báo và nhận diện bản quyền đối với những mảng nội dung có nhiều biến thể như sách nói. Về phía doanh nghiệp, cần đầu tư chất lượng sản phẩm để người dùng tiếp cận nội dung dễ hơn, giành lại thị phần từ những website lậu.

Thêm vào đó, các đơn vị nắm bản quyền cũng cần đánh giá cởi mở và đưa ra mức giá bản quyền hợp lý hơn để có thể nhanh chóng đưa phiên bản sách nói lên các nền tảng hợp pháp. “Cuộc chiến chống vi phạm không thể chỉ là cuộc chiến đơn lẻ của từng doanh nghiệp”, ông Lê Hoàng Thạch quan niệm.

Võ Liên - Hoàng Quỳnh