Đề xuất phân quyền 6 lĩnh vực cho Luật Đô thị đặc biệt của TP.HCM

Ngày 8/5, HĐND TP.HCM và Trường Đại học Luật TP.HCM tổ chức hội thảo khoa học cấp quốc gia “Luật Đô thị đặc biệt - đột phá thể chế cho TP.HCM”.

Luật hóa cơ chế đãi ngộ linh hoạt, giải bài toán khát nhân lực chất lượng cao

Tại hội thảo, ông Lê Minh Đức - Phó trưởng ban Pháp chế HĐND TP.HCM - cho biết việc xem xét việc ban hành luật Đô thị đặc biệt là một quyết sách mang tính lịch sử.

Tại buổi làm việc với Ban Thường vụ Thành ủy TP.HCM vào ngày 27/4, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã khẳng định sự ủng hộ của Bộ Chính trị, Quốc hội, Chính phủ để TP.HCM xây dựng dự thảo luật Đô thị đặc biệt "phản ánh đúng vị thế, tầm vóc, sứ mệnh của TP.HCM; tập trung tạo đột phá về thể chế và quản trị".

Theo ông Đức, sau khi hoàn tất sắp xếp đơn vị hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp từ tháng 7/2025, không gian phát triển của TP.HCM được mở rộng đáng kể, đi kèm với áp lực đô thị hóa mạnh mẽ. Thành phố không thể tiếp tục vận hành hiệu quả trong "chiếc áo chật" của các quy định pháp luật đồng nhất vốn không tính đến các đặc thù của một đô thị đặc biệt.

Ông Đức cho rằng, để phân quyền thực chất và triệt để, dự thảo Luật cần chuyển đổi tư duy từ cơ chế thực thi chính sách sang thiết kế và tổ chức thực hiện chính sách. Cụ thể, khung pháp lý cần tập trung vào 6 nội dung trọng tâm.

Thứ nhất là mô hình quản trị siêu đô thị hiện đại, trong đó thành phố được chủ động hơn về tổ chức bộ máy, biên chế và nhân sự. Theo ông Đức, TP.HCM cần được quyền quyết định số lượng biên chế, người lao động trong các cơ quan của hệ thống chính trị dựa trên nhu cầu thực tiễn và khối lượng công việc, thay vì bị đóng khung bởi chỉ tiêu giao từ Trung ương.

Thứ hai là cơ chế đãi ngộ linh hoạt, cạnh tranh để thu hút nhân tài. Thực tiễn quản trị và phát triển tại TP.HCM đang vấp phải một rào cản lớn: tình trạng chảy máu chất xám từ khu vực công sang khu vực tư.

Các cơ chế thí điểm trước đây (như việc cho phép chi thu nhập tăng thêm theo Nghị quyết 54 hay Nghị quyết 98) dù mang lại những động lực nhất định nhưng vẫn mang tính thời vụ, bị khống chế trần và chưa đủ sức tạo ra sự đột phá để cạnh tranh sòng phẳng với thị trường lao động.

Để hiện thực hóa các định hướng chiến lược như xây dựng Trung tâm Tài chính Quốc tế, phát triển công nghiệp vi mạch bán dẫn, kinh tế số hay trung tâm công nghiệp văn hóa, Thành phố không chỉ cần những công chức hành chính mẫn cán, mà cực kỳ cần những kiến trúc sư thể chế, những chuyên gia, nhà khoa học đầu ngành.

"Nếu tiếp tục bị ràng buộc bởi thang bảng lương hành chính cứng nhắc, Thành phố sẽ đánh mất cơ hội tiếp cận nhóm nhân lực tinh hoa này, từ đó làm chậm nhịp độ triển khai các quyết sách chiến lược", ông Đức chia sẻ.

Do đó, ông Đức cho rằng việc luật hóa cơ chế đãi ngộ linh hoạt, cạnh tranh sẽ giải quyết tận gốc bài toán khát nhân lực chất lượng cao trong khu vực công. Khi có một hành lang pháp lý ổn định, lâu dài và đủ sức hấp dẫn, Thành phố sẽ quy tụ được sự phục vụ của các chuyên gia hàng đầu trong và ngoài nước, kể cả cộng đồng tri thức kiều bào.

Thứ ba là đột phá trong quản lý tài chính, ngân sách và đầu tư. Theo ông Đức, luật cần quy định rõ thẩm quyền tự chủ ngân sách của TP.HCM gắn với hiệu quả sử dụng ngân sách; đồng thời luật hóa các cơ chế chính sách ưu đãi về tài chính, cho phép thành phố thí điểm huy động vốn ngoài đầu tư công theo phương thức đối tác công - tư trong các lĩnh vực văn hóa, thể thao, khoa học công nghệ.

Thứ tư là đột phá về đầu tư và FDI, đặc biệt trong tháo gỡ rào cản đất đai. Ông đề xuất phân quyền triệt để cho TP.HCM trong chuyển mục đích sử dụng đất, điều chỉnh cục bộ quy hoạch đô thị, quy hoạch sử dụng đất mà không phải qua quá nhiều khâu trung gian thẩm định. Thành phố cũng cần được chủ động ban hành cơ chế đặc thù về định giá, bồi thường, hỗ trợ tái định cư để xử lý dứt điểm vướng mắc trong giải phóng mặt bằng.

Thứ năm là đột phá về khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Theo ông Đức, luật cần thiết lập khung pháp lý cho cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với công nghệ, quy trình, sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới. TP.HCM cũng cần được tự quyết định áp dụng một số tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật vượt trội, phù hợp với định hướng xây dựng đô thị hiện đại.

Thứ sáu là thẩm quyền lập quy. Ông Đức đề xuất giao cho TP.HCM quyền chủ động ban hành văn bản quy phạm pháp luật để hướng dẫn thi hành luật, thậm chí được quy định khác với nghị định, thông tư trong một số lĩnh vực đã được phân quyền, với điều kiện không trái Hiến pháp, không xâm phạm an ninh quốc gia, quyền con người và quyền công dân.

Hướng tới giải quyết các vấn đề của đô thị đặc biệt bằng cơ chế

Tại hội thảo, TS Nguyễn Thị Thiện Trí - giảng viên Trường Đại học Luật TP.HCM - nhìn nhận Luật Đô thị đặc biệt phải là một đạo luật chung cho các đô thị đặc biệt, trong đó lấy đô thị TP.HCM làm chuẩn.

Theo quy định của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, chỉ có hai đô thị đặc biệt là Hà Nội và TP.HCM. TS Thiện Trí cho rằng cần lấy thực tiễn TP.HCM làm thước đo để đặt ra một khung pháp lý chuẩn. Tức từ nhu cầu, điểm nghẽn cốt lõi, hình thành triết lý về xây dựng Luật Đô thị đặc biệt nhằm giải quyết, đáp ứng được nhu cầu và mong muốn của Thành phố.

Theo TS Trí, luật hướng đến luật gọn nhẹ và luật cơ chế. Theo đó, luật hướng đến giải quyết các vấn đề của đô thị đặc biệt, nhưng không bằng các quy định cụ thể mà giải quyết bằng cơ chế.

Về nguyên tắc phân định thẩm quyền, TS Trí cho rằng cần kết hợp cả hai mô hình phân quyền từ trên xuống và từ dưới lên để đảm bảo hướng phân quyền thực chất. Trong đó, duy trì mô hình phân quyền tập trung truyền thống hiện nay đối với một số lĩnh vực then chốt mà Trung ương nắm quyền quyết định như chính sách về tài khóa vĩ mô, an ninh quốc phòng, đối ngoại, quyền con người, vấn đề tố tụng, hoặc đặc biệt tại Việt Nam có thể là vấn đề về đất đai.

Đồng thời, cần xác định tại Thành phố, vấn đề nào thuộc về địa phương, vấn đề nào tại chỗ, không liên quan và không ảnh hưởng nhiều đến quốc gia, vĩ mô thì sẽ áp dụng cơ chế phân quyền từ dưới lên. Đặc biệt, theo TS Trí chỉ áp dụng mô hình phân quyền từ Quốc hội, không áp dụng mô hình phân cấp từ Chính phủ và các Bộ, cơ quan ngang Bộ.

TS Nguyễn Thị Thiện Trí cũng đề xuất cơ chế miễn trừ trách nhiệm và kiểm soát chính quyền đô thị để tạo sự yên tâm từ phía Trung ương và người dân, bảo đảm việc phân quyền mạnh không đi đến lạm quyền; đồng thời phát huy sự chủ động, sáng tạo thực chất của chính quyền đô thị.

Nhu cầu cấp thiết để kiến tạo một khung thể chế ổn định

Phát biểu tại hội thảo, bà Nguyễn Trường Nhật Phượng – Phó Chủ tịch Hội đồng Nhân dân TP.HCM - cho biết TP.HCM luôn được xác định là trung tâm kinh tế, tài chính, thương mại, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo của vùng và cả nước.

Trong những năm qua, Đảng và Nhà nước đã luôn quan tâm, tạo điều kiện cho Thành phố thông qua các cơ chế thí điểm tại các Nghị quyết số 54, nghị quyết số 98 và Nghị quyết số 260. Những chính sách này đã mang lại nhiều thành tựu quan trọng, tạo tiền đề khai thác hiệu quả tiềm năng của Thành phố.

"Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy các cơ chế thí điểm thường bị giới hạn về thời gian và đôi khi thiếu tính đồng bộ với hệ thống pháp luật chung", bà Phượng chia sẻ.

Việc chuyển từ "Nghị quyết thí điểm" sang một đạo luật có tính bền vững như Luật Đô thị đặc biệt là nhu cầu cấp thiết để kiến tạo một khung thể chế ổn định, linh hoạt và đáp ứng yêu cầu phát triển dài hạn.

Võ Liên