Ngày Thế giới nhận thức về tự kỷ: Kiến tạo hệ sinh thái đồng bộ, trao cơ hội hòa nhập toàn diện
Tự kỷ không phải là bệnh, mà là một rối loạn phát triển thần kinh cần sự thấu hiểu và đồng hành lâu dài. Trước thực trạng tỷ lệ trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ ngày càng gia tăng, việc kiến tạo một hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện với sự gắn kết chặt chẽ giữa gia đình, Nhà nước và xã hội đang trở thành một bài toán cấp thiết để không một trẻ em nào bị bỏ lại phía sau.
Hiểu đúng để hành động sớm, chớp lấy "thời gian vàng"
Ngày 18/12/2007, Đại hội đồng Liên hợp quốc đã thông qua Nghị quyết A/RES/62/139, chính thức chọn ngày 2/4 hằng năm làm Ngày Thế giới nhận thức về tự kỷ (World Autism Awareness Day - WAAD). Sự kiện này mang sứ mệnh toàn cầu: kêu gọi cộng đồng xóa bỏ kỳ thị, tăng cường hiểu biết và thúc đẩy hành động vì người mắc chứng rối loạn phổ tự kỷ.
Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tính đến tháng 3/2022, ước tính cứ 100 trẻ em trên thế giới thì có 1 trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ. Đây là tình trạng khiếm khuyết về kỹ năng giao tiếp, ngôn ngữ, phát triển các mối quan hệ xã hội, đi kèm với những hành vi, sở thích rập khuôn và định hình.
Tuy nhiên, các chuyên gia y tế luôn nhấn mạnh một sự thật cốt lõi: Tự kỷ là một rối loạn, không phải là bệnh và hoàn toàn không lây nhiễm. Việc hiểu đúng bản chất của tự kỷ giúp cộng đồng xóa bỏ định kiến, đồng thời giúp các gia đình phát hiện sớm, can thiệp kịp thời trước 3 tuổi - giai đoạn được xem là "thời gian vàng" để tối ưu hóa sự phát triển của trẻ.
Nhận diện thách thức: Nhu cầu gia tăng, nguồn lực hạn chế
Tại Việt Nam, nhận thức của xã hội về tự kỷ đang có những bước tiến tích cực. Phụ huynh đã chủ động hơn trong việc đưa con đi sàng lọc sớm, song điều này cũng bộc lộ những thách thức lớn đối với hệ thống y tế hiện tại.Báo cáo cuối năm 2024 của Khoa Tâm thần (Bệnh viện Nhi Trung ương) cho thấy, trong hơn 45.000 lượt khám sức khỏe tâm thần, có tới khoảng 20% (tương đương 10.000 lượt/năm) đến khám vì dấu hiệu nghi ngờ tự kỷ.
Nhu cầu can thiệp tăng nhanh khiến hệ thống y tế tuyến trung ương rơi vào tình trạng quá tải, thời gian chờ đợi kéo dài. Đặc biệt, chi phí can thiệp tư nhân hiện dao động ở mức rất cao, từ 8 – 20 triệu đồng/tháng, tạo ra áp lực tài chính khổng lồ khiến nhiều gia đình phải tự xoay xở trong bế tắc.
Nhằm chia sẻ gánh nặng này, sáng 29/3/2026 vừa qua, Bệnh viện Nhi Trung ương đã tổ chức chương trình “Họp mặt gia đình trẻ rối loạn phổ tự kỷ”. TS.BS Cao Việt Tùng - Phó Giám đốc Bệnh viện nhấn mạnh: “Điều trị rối loạn phổ tự kỷ là một hành trình dài cần sự phối hợp chặt chẽ giữa nhân viên y tế và cha mẹ, trong đó gia đình giữ vai trò then chốt”.
Cùng quan điểm, TS.BS Nguyễn Mai Hương - Phó Trưởng Khoa Tâm thần cho biết các chương trình đào tạo quản lý hành vi, hỗ trợ giao tiếp, dinh dưỡng và giấc ngủ là cầu nối thiết yếu, giúp trang bị kỹ năng chăm sóc chuyên sâu cho phụ huynh, hướng tới sự tiến bộ lâu dài cho trẻ.
Sự dịch chuyển từ chính sách đến hành động cộng đồng
Rõ ràng, việc hỗ trợ người tự kỷ không thể chỉ phó mặc cho từng cá nhân gia đình hay ngành y tế, mà đòi hỏi một hành lang pháp lý vững chắc và sự chung tay của toàn xã hội.
Hành lang chính sách đang dần hoàn thiện Chính phủ Việt Nam đã có những bước đi chiến lược thông qua Luật Người khuyết tật và Quyết định 1190/QĐ-TTg (phê duyệt Chương trình trợ giúp người khuyết tật giai đoạn 2021-2030). Mục tiêu lớn nhất là đảm bảo quyền tham gia bình đẳng và xây dựng môi trường không rào cản. Đặc biệt, quy hoạch đến năm 2030, 100% tỉnh thành có trung tâm hỗ trợ giáo dục hòa nhập công lập là một tín hiệu đáng mừng, hứa hẹn giảm bớt gánh nặng tài chính và tiếp thêm nguồn lực chuyên môn cho các gia đình.
Lan tỏa các dự án cộng đồng thiết thực Song song với nỗ lực của Nhà nước, các dự án cộng đồng đang phát huy hiệu quả to lớn như dự án "Chong chóng sắc màu" được triển khai từ năm 2018 bởi Quỹ Bảo trợ trẻ em Việt Nam với kinh phí khoảng 10 tỷ đồng. Dự án đã đào tạo 100 giảng viên nòng cốt, phổ biến kiến thức chuẩn khoa học cho 10.000 phụ huynh và 10.000 giáo viên. Kết quả, hơn 13.140 trẻ tại các trung tâm và 4.500 trẻ ngoài cộng đồng đã được hưởng lợi. Bộ tài liệu điện tử của dự án (do NXB Đại học Quốc gia Hà Nội ấn hành) cũng đang lan tỏa rộng rãi, giúp đồng bộ hóa phương pháp can thiệp giữa gia đình và nhà trường.
Vừa qua, Mạng lưới Tự kỷ Việt Nam đã tổ chức thành công Đại hội thể thao thân thiện toàn quốc lần thứ 8 tại Đà Nẵng. Sự kiện thường niên (từ năm 2016) này không chỉ nâng cao nhận thức mà còn mở ra không gian giao lưu, rèn luyện kỹ năng thực tế, giúp người tự kỷ tự tin bước vào đời sống xã hội.
Hành trình giúp trẻ rối loạn phổ tự kỷ hòa nhập cộng đồng không có "phép màu" diễn ra trong một sớm một chiều. Dù vẫn còn những khó khăn trước mắt về hạ tầng và chi phí, nhưng những bước tiến về y tế, chính sách giáo dục hòa nhập và các dự án vì cộng đồng tại Việt Nam đang cho thấy một định hướng đúng đắn. Việc kiến tạo một hệ sinh thái đồng bộ - kết tinh từ tình yêu thương của Gia đình, sự định hướng của Nhà nước và vòng tay rộng mở của Xã hội – chính là lời giải thiết thực nhất để mang lại một cuộc sống tự lập, bình đẳng và ý nghĩa cho người tự kỷ.