Mùa Xuân ôn dịch: quan điểm cổ truyền và phương thức ẩm thực phòng bệnh
Mùa xuân là mùa của sinh phát và thịnh vượng, khi dương khí từ dưới đất bốc lên, cây cối đâm chồi nảy lộc, vạn vật hồi sinh trong sự giao hòa của trời đất. Tuy nhiên, theo Y học cổ truyền, chính sự thịnh vượng của khí ôn - phong - thấp vào đầu xuân lại khiến cơ thể con người dễ bị tác động, làm ôn dịch phát sinh
Như trong Tố Vấn - Tứ khí điều thần đại luận viết: “Xuân tam nguyệt, thử vị phát trần, thiên địa giai sinh, vạn vật dĩ vinh… Nghịch vu xuân khí, tấu lý khai nhi tiết lậu, sinh giả ít”. Có nghĩa là: Ba tháng xuân gọi là “phát trần”, trời đất cùng sinh, vạn vật đều vinh… Nếu trái với khí xuân thì lỗ chân lông mở, tiết lộ ra ngoài, sức sống bị giảm sút.
Khi tấu lý mở rộng, vệ khí không còn vững chắc, phong tà, ôn tà rất dễ xâm nhập, nhất là các loại ôn nhiệt dịch khí còn ẩn tàng từ mùa đông nay gặp thời tiết ấm áp liền bùng phát thành dịch.
Vì vậy, từ thời cổ đại, các danh y đã gọi mùa xuân là mùa của “tân ôn”, “xuân ôn” hay “ôn dịch”. Do đó, hiểu đúng quy luật khí hậu và chủ động phòng bệnh theo tự nhiên là yếu tố hết sức quan trọng để bảo vệ sức khỏe trong giai đoạn giao mùa này.
Mùa xuân: “dễ cảm, dễ phát, dễ truyền”
Tố Vấn - Ngũ thường chính đại luận đã chỉ rõ: “Xuân khí ôn, bệnh tại đầu”, nghĩa là khí mùa xuân ấm khiến bệnh dễ phát sinh ở phần đầu - bao gồm các bệnh lý đường hô hấp trên và những chứng thuộc ôn tà. Nạn Kinh cũng nhiều lần nhấn mạnh cơ chế phát bệnh trong thời điểm này: Nan 36 viết “Ôn tà thượng thụ, thủ tiên phạm phế”, cho thấy ôn tà thường xâm nhập từ phần trên cơ thể và trước hết gây tổn thương phế; Nan 77 nêu “Khách tà trung nhân, kỳ bệnh tương tự”, phản ánh tính chất dễ phát - dễ truyền với biểu hiện bệnh giống nhau ở nhiều người.
Hệ thống Ôn bệnh học thời Minh - Thanh tiếp tục làm rõ bản chất của ôn dịch vào mùa xuân. Ngô Cúc Thông trong Ôn bệnh điều biện - Quyển I cho rằng “Ôn dịch chi vi bệnh, cảm thiên địa bất chính chi khí”, và “kỳ khí tối dịch tương nhiễm”, tức bệnh ôn dịch phát sinh do cảm phải khí độc không chính của trời đất và rất dễ truyền nhiễm, chủ yếu qua đường “tự khẩu tỵ nhi nhập” (miệng - mũi). Sang Quyển II, ông nhận định: “Xuân ứng ôn nhi phản hàn, dân bệnh ôn dịch” - khi thời khí mùa xuân mất điều hòa (đang ấm mà lại lạnh), cộng đồng rất dễ bùng phát bệnh dịch.
Các y gia Việt Nam cũng ghi nhận quy luật này. Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác trong Y tông tâm lĩnh - Quyển Ôn dịch mô tả: “Ôn dịch đa phát ư xuân hạ, nhân cảm ôn tà nhiễm khí nhi thành”, khẳng định mùa xuân - hạ là thời điểm dịch bệnh dễ khởi phát do ôn tà và khí dịch xâm nhập; đồng thời chỉ rõ đường lây truyền “bệnh do khẩu tỵ nhi truyền, truyền nhiễm cực tốc” (bệnh lây qua miệng - mũi, lan truyền rất nhanh).
Như vậy, qua các y văn cổ điển, mùa xuân được xem là giai đoạn “dễ cảm, dễ phát, dễ truyền” của ôn dịch, với đặc điểm: tà khí ấm - độc, xâm nhập từ thượng tiêu, ảnh hưởng trước hết đến phế - đường hô hấp, và lây lan nhanh trong cộng đồng. Đây là quan niệm mang tính hệ thống, xuyên suốt từ Hoàng Đế Nội Kinh, Nạn Kinh đến Ôn bệnh học và y thư Việt Nam.
Nguyên tắc phòng bệnh theo Y học cổ truyền
Y học cổ truyền (YHCT) luôn đề cao việc phòng bệnh hơn chữa bệnh. Hoàng Đế Nội Kinh - thiên Thượng cổ thiên chân luận viết: "Chính khí tồn nội, tà bất khả can" (chính khí còn bên trong thì tà không thể xâm nhập) cho thấy cách tốt nhất để tránh ôn dịch mùa xuân là củng cố sức đề kháng (chính khí) và tránh né những yếu tố gây bệnh (tà khí).
Vì vậy, dưỡng sinh mùa Xuân cần thuận theo cái khí thăng phát thư sướng của trời đất, chú ý bảo vệ dương khí trong cơ thể, khiến cho nó không ngừng vận hành mà dần dần vượng thịnh, tránh mọi tình huống làm tổn hao và trở ngại dương khí, điều hòa cơ thể theo quy luật biến hóa của âm dương trong bốn mùa - Xuân Hè dưỡng dương, Thu Đông dưỡng âm.
Phương thức ẩm thực phù hợp cho mùa xuân
Trong mùa Xuân, Can khí vượng lên. Can chủ sơ tiết và điều tiết cơ thể, nếu khí huyết không thông sướng do bệnh lý hoặc tinh thần bị rối loạn (như giận dữ) sẽ dẫn đến các chứng bệnh liên quan đến Can. Nếu Can khí quá vượng có thể làm suy yếu chức năng của Tỳ Vị (Tỳ chủ tiêu hóa, hấp thu).
Để phòng ngừa bệnh tật theo thời lệnh, đặc biệt là duy trì sự cân bằng của Can và bảo vệ Tỳ Vị, cần điều chỉnh chế độ ăn uống:
- Nên trọng dụng những đồ ăn thức uống có tính ôn ấm và bồi bổ dương khí. Theo đó, về mùa xuân nên dùng nhiều các thực phẩm như tỏi, gừng, hành, hẹ, hạt tiêu, quế, hồi, hạt dẻ, củ mài… và những đồ ăn thức uống có tính cay ấm để sinh phát dương khí.
- Nên ăn nhiều đồ ngọt, ít chất chua. YHCT cho rằng, Tỳ Vị là gốc của hậu thiên, là nguồn sinh hoá khí huyết của cơ thể. Tỳ Vị vượng thịnh thì cơ thể khỏe mạnh và sống lâu. Nhưng vào mùa xuân Can khí làm chủ, Can thuộc Mộc, Tỳ thuộc Thổ. Theo học thuyết Ngũ hành, Mộc khắc Thổ cho nên mùa xuân Can khí vượng thịnh dễ làm hại Tỳ vị, ảnh hưởng không tốt đến chức năng tiêu hoá và hấp thu của cơ thể. Dinh dưỡng học phương Đông cho rằng, năm vị quy vào năm tạng: vị chua vào Can, vị ngọt vào Tỳ, vị cay vào Phế, vị đắng vào Tâm, vị mặn vào Thận. Đồ ăn thức uống có vị ngọt có thể bổ ích cho Tỳ khí, vậy nên vào mùa xuân ăn nhiều đồ ngọt để tăng cường công năng của Tỳ Thổ và ăn ít chất chua để giảm bớt sự vượng thịnh của Can Mộc. Những thức ăn giàu đạm và đường cần được trọng dụng như thịt nạc, trứng gia cầm, sữa, mật ong, rau quả tươi, các loại mứt… Ngoài ra, về mùa xuân còn phải chú ý kiêng dùng những đồ ăn thức uống sống, lạnh để tránh làm tổn thương tỳ vị.
Phương thức dưỡng sinh ẩm thực trong quá trình vận dụng phải tùy người, tùy nơi và tùy lúc mà dùng. Ví như, người có bệnh đái tháo đường thì cho dù là mùa xuân cũng không nên ăn nhiều đồ ngọt, người bị tăng huyết áp không nên ăn nhiều đồ mặn, người có thể chất dương thịnh thì không nên dùng nhiều đồ cay nóng và tráng dương, người âm thịnh thì không nên dùng nhiều đồ mát lạnh và dưỡng âm, tiết trời trở lạnh thì không nên dùng nhiều đồ mát lạnh…
Cũng không nên ăn thịt dê, thịt chó, ba ba, đồ cay nóng, đồ nướng rán dầu mỡ, hải sản lớn (tôm hùm, cua biển…) hay uống rượu vì đều thuộc ôn nhiệt, trợ giúp ôn tà.
- Ăn uống nên thanh đạm và đa dạng. Hạn chế ăn những đồ béo ngậy, nhiều mỡ động vật, các món ăn chiên xào, quay rán… Đồng thời phải đa dạng hóa các đồ ăn thức uống, biết phối hợp các món ăn với nhau sao cho hợp lí và khoa học, kết hợp hài hòa giữa các thức ăn thô và tinh, khô và loãng, mặn và chay, thịt cá và rau quả… như vậy mới giúp cơ thể hấp thu được nhiều chất dinh dưỡng, tinh lực ngày xuân trở nên dồi dào.
- Nên ăn nhiều rau quả tươi. Kết quả nghiên cứu cho thấy, sau một mùa đông lạnh giá cơ thể thường lâm vào tình trạng thiếu vitamin, chất khoáng, các nguyên tố vi lượng và tân dịch. Đó là nguyên nhân gây nên các chứng bệnh như viêm niêm mạc miệng, viêm mép, viêm lưỡi, quáng gà, viêm da, ho khan, viêm họng, khô miệng… Bởi vậy, việc dùng các loại rau quả tươi vốn chứa nhiều vitamin và các nguyên tố vi lượng trong chế độ ăn là hết sức cần thiết, trong đó đặc biệt chú ý dùng các loại rau, quả như cam quýt, dưa hấu, táo, chuối tiêu, rau hẹ, rau chân vịt, măng, cà rốt, củ đậu, củ mài, hạt dẻ, mã thầy, ngó sen, giá đỗ, cà chua, sắn dây, các loại nấm…
- Nên ăn những loại thực phẩm có công dụng giải nhiệt bên trong. Trong YHCT, nhiệt bên trong được gọi là nội nhiệt hay uất nhiệt. Vào mùa đông để chống chọi với giá rét người ta thường mặc nhiều quần áo, ăn uống nhiều đồ cay nóng, thậm chí dùng rượu thái quá nên cơ thể tích nhiều nhiệt bên trong, đến mùa xuân dưới tác động của phong khí bên ngoài, thứ nhiệt này có xu hướng phát tán ra bên ngoài mà sinh ra các chứng váng đầu, tức ngực, phiền muộn, tứ chi nặng nề… Bởi thế, phép dưỡng sinh ẩm thực mùa xuân khuyên nên trọng dụng những đồ ăn thức uống có công dụng thanh trừ nội nhiệt, bổ âm để dưỡng dương như các loại dưa, củ mài, đậu đen, nước mía, nước rau má, rau diếp cá, ngó sen, rau kim châm, ngân nhĩ, hạt sen, trà hoa cúc, trà kỷ tử, ba ba, cá chạch, lươn…
Kết hợp các biện pháp dưỡng sinh khác
* Điều chỉnh tinh thần: Tinh thần cần được giữ bình thản, thư thái, thoải mái, vui vẻ, cở mở, lạc quan, yêu đời. Chính vì vậy, nên thời xưa coi “tháng giêng là tháng ăn chơi”, thường tổ chức giải trí, lễ hội.... Cần tránh bị kích động mạnh (như giận dữ) để tránh làm Can khí rối loạn, gây tổn thương khí huyết.
* Điều chỉnh hoạt động: Cần ngủ muộn dậy sớm, quần áo nên “dưới dầy trên mỏng”, không vội cất hết quần áo rét vì khí hậu chuyển sang ấm nhưng cũng có những đợt “rét tháng Ba bà già chết cóng”.
* Luyện tập Yoga - Khí công, tập Thái cực quyền, Bát đoạn cẩm hoặc đi bộ buổi sáng sớm trong công viên để tiếp nhận dương khí mới sinh.
* Xông hơi thảo dược phòng dịch 1-2 lần/tuần: dùng kinh giới, hương nhu, bạc hà, lá bưởi, sả, thương truật.
* Giữ nhà cửa thông thoáng, tránh gió lùa trực tiếp nhưng không đóng kín cửa.