Những ca bệnh được cứu sống ngoạn mục nhờ ECMO tại Bệnh viện Chợ Rẫy
Hơn 20 năm gắn bó với ngành hồi sức cấp cứu, TS.BS Phạm Minh Huy - Phó Trưởng Khoa Hồi sức Cấp cứu, Bệnh viện Chợ Rẫy - vẫn không thể quên những ca bệnh nguy kịch, cận kề cái chết được cứu sống ngoạn mục nhờ kỹ thuật ECMO, cũng như hành trình chuyển giao kỹ thuật này cho nhiều bệnh viện trong cả nước.
ECMO (ExtraCorporeal Membrane Oxygenation - trao đổi oxy qua màng ngoài cơ thể) là kỹ thuật hồi sức chuyên sâu, trong đó máu người bệnh được đưa ra ngoài cơ thể để trao đổi oxy và loại bỏ CO₂ bằng màng nhân tạo, sau đó trả lại hệ tuần hoàn. Đây là phương pháp hỗ trợ tạm thời chức năng tim và/hoặc phổi khi các cơ quan này suy nặng, hoạt động như một hệ thống “tim phổi nhân tạo”, tạo điều kiện để tim và phổi có thời gian nghỉ ngơi và hồi phục. ECMO thường được chỉ định trong các trường hợp suy hô hấp, suy tim cấp tính ở mức độ nguy kịch.
Tại Việt Nam, hiện đã có một số bệnh viện triển khai kỹ thuật ECMO. Tuy nhiên, Bệnh viện Chợ Rẫy vẫn là đơn vị thực hiện ECMO nhiều nhất và toàn diện nhất, cả về số lượng ca bệnh lẫn mức độ phức tạp. Tính đến cuối năm 2025, Khoa Hồi sức Cấp cứu – Bệnh viện Chợ Rẫy đã thực hiện hơn 600 ca ECMO được ghi nhận và báo cáo đầy đủ trên hệ thống đăng ký của Hiệp hội ECMO thế giới (ELSO). Trong giai đoạn cao điểm 2019–2021, mỗi năm khoa thực hiện trên 100 ca ECMO, chủ yếu cho bệnh nhân suy hô hấp và suy tuần hoàn rất nặng, đặc biệt trong bối cảnh đại dịch Covid-19.
Mọi nỗ lực trong gian khổ là hoàn toàn xứng đáng
Chia sẻ với phóng viên Tạp chí Khoa học phổ thông, TS.BS Phạm Minh Huy cho biết, đến nay ông vẫn không quên những ca bệnh nguy kịch được cứu sống nhờ ECMO. Ngoài trường hợp phi công người Anh từng gây xúc động trong đại dịch Covid-19 (113 ngày điều trị, trong đó 58 ngày chạy ECMO), có hai ca bệnh khiến ông nhớ nhất.
Trường hợp thứ nhất là một nữ bệnh nhân nặng khoảng 110 kg, được chuyển từ Bệnh viện dã chiến Củ Chi lên Bệnh viện Hồi sức Covid-19 (TP Thủ Đức). Khi đến khoa Cấp cứu, bệnh nhân đã ngừng hô hấp và tuần hoàn. Ê-kíp vừa hồi sinh tim phổi, vừa phải đưa ra quyết định rất khó khăn: có nên đặt ECMO hay không, bởi nguy cơ di chứng thần kinh và biến chứng nặng là rất lớn.
Ngay thời điểm đó, bác sĩ CKII Trần Thanh Linh - Trưởng Khoa Hồi sức Cấp cứu, Phó Giám đốc Bệnh viện Hồi sức Covid-19 - quyết định cố gắng cho bệnh nhân thêm một cơ hội sống. Bệnh nhân được đặt ECMO VV ngay trong lúc hồi sức tim phổi.
Sau đó là giai đoạn vô cùng gian nan: phổi xuất huyết, nhiễm trùng nặng, suy đa cơ quan, cơ địa béo phì khiến việc xoay trở rất khó khăn. Ê-kíp điều trị phải liên tục điều chỉnh phác đồ kháng sinh, kháng nấm, chống đông và hồi sức đa cơ quan.
Suốt hơn 20 ngày, sự sống của bệnh nhân hoàn toàn phụ thuộc vào hệ thống ECMO cùng sự theo dõi gần như 24/24 của đội ngũ y tế. May mắn, các chỉ số sinh tồn dần cải thiện, bệnh nhân được cai ECMO nhưng vẫn phải thở oxy dòng cao (HFNC). Giai đoạn tiếp theo tập trung phục hồi chức năng phổi, mỗi ngày có bốn nhân viên y tế luân phiên vỗ rung, xoay trở, phòng loét tì đè và hỗ trợ tập thở. Sau hai tuần, bệnh nhân hồi phục hoàn toàn và được xuất viện.
Trường hợp thứ hai là một nữ bác sĩ hơn 30 tuổi, công tác tại Bệnh viện Nhi đồng TP.HCM, mang thai 34-35 tuần và mắc Covid-19 nặng. Bệnh nhân được điều trị tại Bệnh viện Từ Dũ nhưng nhanh chóng suy hô hấp, phải thở máy với thông số tối đa. Bệnh viện Từ Dũ đã báo động đỏ đến Bệnh viện Hồi sức Covid-19 vì nguy cơ mất cả mẹ lẫn con.
Dù thời điểm đó đang quá tải, Bệnh viện Chợ Rẫy vẫn cử ê-kíp mang theo hệ thống ECMO sang Bệnh viện Từ Dũ. Bệnh nhân được đặt ECMO, mổ bắt con ngay tại chỗ rồi vận chuyển về Bệnh viện Hồi sức Covid-19 trong khi ECMO vẫn hoạt động. Sau khoảng hai tuần điều trị tích cực, bệnh nhân được cai ECMO, cai máy thở và xuất viện hơn một tuần sau đó.
“Điều khiến chúng tôi xúc động nhất là đến nay, gần bốn năm sau đại dịch, mỗi dịp Trung thu hay Tết, nữ bác sĩ ấy vẫn bế con đến thăm và mang theo những món quà nhỏ để nói lời cảm ơn. Đó là những khoảnh khắc khiến chúng tôi tin rằng mọi nỗ lực trong những ngày gian khổ ấy là hoàn toàn xứng đáng”, TS.BS Phạm Minh Huy chia sẻ.
ECMO giúp người bệnh vượt qua giai đoạn nguy hiểm nhất
Theo TS.BS Phạm Minh Huy, vai trò cốt lõi của ECMO là thay thế tạm thời chức năng phổi và/hoặc tim khi các cơ quan này suy nặng và không còn đáp ứng với các biện pháp điều trị thông thường, qua đó tạo ra “khoảng thời gian vàng” để tim và phổi được nghỉ ngơi, giảm gánh nặng và có cơ hội hồi phục.
Điều cần nhấn mạnh là ECMO không phải phương pháp điều trị nguyên nhân gây bệnh, mà là biện pháp hỗ trợ sự sống trong giai đoạn nguy kịch nhất, khi thuốc, máy thở và các biện pháp hồi sức kinh điển không còn hiệu quả.
Thành công của ECMO không nằm ở việc duy trì hệ thống càng lâu càng tốt, mà ở chỗ giúp người bệnh vượt qua giai đoạn nguy hiểm nhất. Khi tim và/hoặc phổi dần hồi phục và có thể đảm nhận lại chức năng của mình, ECMO sẽ được cai dần và rút bỏ. Đó mới là mục tiêu cuối cùng của kỹ thuật này.
Thành công của ECMO không nằm ở việc duy trì máy càng lâu càng tốt, mà ở chỗ giúp người bệnh vượt qua giai đoạn nguy hiểm nhất để tim và phổi có thời gian hồi phục. Đó mới là đích đến thực sự của kỹ thuật ECMO
TS.BS Phạm Minh Huy - Phó Trưởng Khoa Hồi
sức Cấp cứu, Bệnh viện Chợ Rẫy
Theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Hiệp hội ECMO thế giới (ELSO), ECMO chỉ được chỉ định cho những bệnh nhân rất nặng tại các cơ sở có đủ năng lực chuyên môn và nhân lực, bao gồm: suy hô hấp cấp rất nặng (VV-ECMO), suy tim hoặc choáng tim đe dọa tính mạng (VA-ECMO) và các tình huống hồi sức đặc biệt.
Trong thực hành hồi sức hiện nay, ECMO được chia thành hai loại chính theo cơ quan cần hỗ trợ: ECMO tĩnh mạch - tĩnh mạch (VV-ECMO) để hỗ trợ phổi và ECMO tĩnh mạch - động mạch (VA-ECMO) để hỗ trợ tim. Ngoài ra, còn có cấu hình phối hợp gọi là VAV-ECMO, được sử dụng khi bệnh nhân đồng thời suy hô hấp rất nặng và suy tim nặng, tức là tổn thương cả phổi lẫn tim. Với VAV-ECMO, máu sau khi được oxy hóa sẽ được đưa trở lại cả hệ tĩnh mạch và hệ động mạch, giúp vừa hỗ trợ trao đổi oxy cho phổi, vừa hỗ trợ tuần hoàn cho tim, đồng thời cải thiện sự phân bố oxy và dòng máu trong cơ thể.
“Có thể nói ngắn gọn rằng, VV-ECMO hỗ trợ phổi, VA-ECMO hỗ trợ tim, còn VAV-ECMO là giải pháp cho những ca bệnh phức tạp nhất khi cả tim và phổi đều suy nặng cùng lúc. Việc lựa chọn cấu hình ECMO không phụ thuộc vào mức độ nặng đơn thuần, mà dựa vào cơ quan suy nặng nhất - phổi hay tim - cũng như kinh nghiệm của ê-kíp và điều kiện của trung tâm điều trị. Những trường hợp cần đến VAV-ECMO thường là bệnh nhân viêm phổi nặng kèm suy tim cấp, bệnh COVID-19 nặng có biến chứng choáng tim hoặc viêm cơ tim, hoặc các trường hợp đang chạy VV-ECMO nhưng xuất hiện suy tim và buộc phải chuyển sang cấu hình hỗ trợ cả hai cơ quan”, TS.BS Huy cho biết.
Tỷ lệ cứu sống nhờ ECMO trên 63%
Những năm gần đây, từ 2023 đến 2025, số ca ECMO tại Khoa Hồi sức Cấp cứu giảm còn trên 50 ca mỗi năm. Nguyên nhân là do sự phát triển và phân công chuyên sâu trong nội viện: kỹ thuật VA-ECMO đã được Khoa Hồi sức Cấp cứu chuyển giao thành công cho Khoa Nội Tim mạch. Vì vậy, hiện nay phần lớn các trường hợp ECMO do suy tim tại Bệnh viện Chợ Rẫy do Khoa Nội Tim mạch đảm trách, trong khi Khoa Hồi sức Cấp cứu tập trung nhiều hơn vào các ca suy hô hấp nặng, các trường hợp ECMO phức tạp và các tình huống cấp cứu đặc biệt.
“Tỷ lệ cứu sống chung của ECMO tại Bệnh viện Chợ Rẫy hiện dao động khoảng 63-65%, tương đương với các trung tâm ECMO lớn trong khu vực và trên thế giới. Điểm nổi bật của ECMO tại Bệnh viện Chợ Rẫy không chỉ nằm ở máy móc, mà ở một hệ sinh thái ECMO hoàn chỉnh. Khoa Hồi sức Cấp cứu đã xây dựng được đội ECMO chuyên sâu hoạt động 24/7, với tất cả bác sĩ trong tua trực đều có khả năng triển khai kỹ thuật, đồng thời thực hiện đầy đủ các cấu hình ECMO hiện đại như VV, VA, VAV, ECMO phối hợp bóng đối xung, ECMO thức tỉnh…”, TS.BS Phạm Minh Huy chia sẻ.
Trong năm 2025, Bệnh viện Chợ Rẫy tiếp tục phát triển và chuẩn hóa các kỹ thuật hồi sức - ECMO chuyên sâu, được Hội đồng Khoa học - Kỹ thuật Bệnh viện thông qua và đăng ký với Bộ Y tế. Riêng trong năm này, bệnh viện đã đăng ký tổng cộng 11 kỹ thuật mới, trong đó có hai kỹ thuật then chốt liên quan trực tiếp đến ECMO.
Chuyển giao kỹ thuật ECMO cho cả nước
Theo TS.BS Phạm Minh Huy, ECMO là kỹ thuật hồi sức đặc biệt phức tạp, vì vậy Bệnh viện Chợ Rẫy xác định đào tạo con người là yếu tố then chốt ngay từ khi bắt đầu triển khai. Từ năm 2010, Khoa Hồi sức Cấp cứu đã cử các bác sĩ nòng cốt sang đào tạo chính quy tại Trung tâm ECMO Regensburg (Cộng hòa Liên bang Đức) - một trong những trung tâm ECMO hàng đầu thế giới. Đây là nền tảng quan trọng giúp đội ngũ tiếp cận các chuẩn mực quốc tế về chỉ định, vận hành và xử trí biến chứng ECMO.
“Là bác sĩ quen điều trị cho bệnh nhân người lớn, lần đầu trực tiếp làm ECMO cho những em bé chỉ mới 1–2 tuổi, cân nặng chưa tới 10 kg, cảm giác thực sự rất khác. Mỗi liều thuốc, mỗi dịch truyền đều phải tính toán tỉ mỉ theo từng kg cân nặng; từng thao tác đặt đường truyền, chỉnh máy hay xoay trở đều phải chậm rãi và chính xác tuyệt đối. Với những bệnh nhi nặng như vậy, chỉ một sai sót rất nhỏ cũng có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, thậm chí là sinh mạng của các em.
Đó là những ca bệnh khiến chúng tôi vừa căng thẳng vừa xót xa và đến nay vẫn là ký ức không thể quên của người làm hồi sức. Đây không chỉ là chuyển giao một kỹ thuật cao, mà là chuyển giao cơ hội sống, là sự phối hợp giữa các tuyến để người bệnh - dù ở đâu - cũng có thể tiếp cận những kỹ thuật hồi sức hiện đại nhất”, TS.BS Huy xúc động nói.
NGỌC HƯƠNG - HOÀNG NGUYỄN (thực hiện)