Nhà từ học hàng đầu châu Á

Ông là người đã thành công khi tạo ra trong ferit lục giác tích năng lượng từ, đạt kỷ lục thế giới 5,5 MG.Oe. Ông cũng là người đầu tiên trên thế giới phát hiện hiệu ứng từ nhiệt khổng lồ trong các băng vô định hình xảy ra tại nhiệt độ phòng cho đến vài trăm độ bách phân, nhất là chỉ cần một biến thiên từ trường rất nhỏ.

Người thầy của nhiều nhà khoa học

GS.TSKH. Nguyễn Châu sinh ngày 16/11/1939, trong một gia đình đông con tại Hà Nội. Năm 1957, ông xuất sắc thi đỗ vào khoa vật lý, Trường đại học tổng hợp Hà Nội. Thời sinh viên, vừa đi học vừa đi làm vẫn không làm nản lòng một con người đam mê khoa học, Nguyễn Châu đã tốt nghiệp đại học loại xuất sắc và được giữ lại trường làm giảng viên. Từ đây, con đường khoa học đã rộng mở với ông.Năm 1963, anh giảng viên trẻ Nguyễn Châu được cử đi đào tạo tại Trường đại học tổng hợp Lômônôxốp (Liên Xô cũ). Năm 1965, sau khi bảo vệ thành công luận án phó tiến sĩ toán lý chuyên ngành vật lý chất rắn về đề tài “Các tính chất điện, từ và xung của ferit spinel với dị hướng từ cảm ứng đơn trục”, Nguyễn Châu về nước, tiếp tục công tác giảng dạy tại khoa vật lý, Trường đại học tổng hợp Hà Nội - chiếc nôi ươm mầm tương lai sáng tạo, nơi rèn luyện trí tuệ, tư duy và nhân cách khoa học, nhân cách người thầy giáo, nơi chuẩn bị hành trang từ những ngày đầu để ông vững vàng vào đời. Tiếp đó là những ngày tháng ông miệt mài trong phòng thí nghiệm và chăm chút từng trang giáo án chuẩn bị cho giờ lên lớp.

Năm 1966, ông được cử làm phó chủ nhiệm Bộ môn vật lý chất rắn – “con chim đầu đàn của Trường đại học tổng hợp Hà Nội”. Trong 2 năm (1966 - 1967), ông được cử làm trưởng đoàn nghiên cứu khoa học của Trường đại học tổng hợp Hà Nội phục vụ quốc phòng tại Học viện kỹ thuật quân sự. Năm 1986 ông kiêm nhiệm nhiệm phó giám đốc Trung tâm thiết bị khoa học, Trường đại học tổng hợp Hà Nội. Năm 1984, Nguyễn Châu bảo vệ thành công học vị tiến sĩ khoa học, năm 1991 được phong học hàm giáo sư. Năm 1988, ông được bầu làm chủ nhiệm Khoa vật lý và đảm đương cương vị này trong 2 nhiệm kỳ liên tục. Những năm làm quản lý của một khoa có bề dày truyền thống về đào tạo và nghiên cứu khoa học (với 6 giáo sư, 23 phó giáo sư, 10 tiến sĩ khoa học và 52 tiến sĩ) đã thôi thúc ông tiếp tục tìm tòi, sáng tạo và không ngừng phấn đấu vươn lên trong công tác quản lý, giảng dạy và nghiên cứu khoa học. Ông đã trở thành người “anh cả” trong lĩnh vực nghiên cứu về vật liệu từ, tiêu biểu cho sự say mê tìm tòi cái mới trong nghiên cứu khoa học.

Tận tâm với nghề dạy học, ông là một trong những giảng viên của Trường đại học khoa học tự nhiên được nhận danh hiệu Nhà giáo ưu tú (năm 1994), Nhà giáo nhân dân (năm 2002). Ông được bầu làm phó chủ tịch Hội vật lý Việt Nam liên tục 18 năm. Năm 2003, tại Hội nghị vật lý chất rắn toàn quốc tổ chức tại Thái Nguyên, ông được bầu làm Chủ tịch Hội khoa học vật liệu Việt Nam, và giữ chức vụ này cho đến năm 2008. Tích cực góp phần đào tạo thế hệ trẻ, ông cũng đã dịch và biên soạn nhiều giáo trình: các bài tập chọn lọc về vật lý chất rắn (1972, dịch và chủ biên), các bài giảng về từ học (1973, dịch và chủ biên), nam châm vĩnh cửu (1973, dịch và chủ biên), nam châm và nước (1977, dịch và chủ biên), điện từ học (1971, đồng tác giả) và nhiều bài giảng khác về vật lý, vật lý chất rắn và từ học.

Hiện nay, cộng đồng nghiên cứu vật liệu từ và từ học ở Việt Nam và Châu Á coi ông là một trong những chuyên gia đầu ngành về lĩnh vực này, đặc biệt trong các vật liệu ferit, perovskit, các vật liệu từ nano tinh thể... GS.TSKH. Nguyễn Châu được xem là nhà từ học hàng đầu châu Á bởi ông được mời đọc báo cáo mời, cũng như chủ trì nhiều phiên họp của các hội nghị quốc tế, được mời phản biện nhiều bài báo khoa học của một số tạp chí quốc tế, đào tạo các nghiên cứu sinh nước ngoài. GS.TSKH. Nguyễn Châu là thầy của nhiều nhà khoa học trẻ về từ học và vật liệu từ, nhiều người đã trở thành giáo sư, phó giáo sư, trong đó không ít người được mời làm việc tại các phòng thí nghiệm tiên tiến trên thế giới (Mỹ, Anh, Hà Lan, Nhật, Hàn Quốc, Sinhgapore...).

Nhiều công trình nghiên cứu khoa học tẩm cỡ thế giới

Hơn 40 năm gắn bó với giảng đường đại học, GS. Nguyễn Châu luôn gắn kết công tác giảng dạy với nghiên cứu khoa học và đạt được nhiều thành công. Trong các nghiên cứu về ferit, ông đã chỉ ra có thể sử dụng nguyên liệu Fe2 O3, BaCO3 cũng như MnO trong nước để chế tạo các ferit từ cứng và từ mềm chất lượng cao. Đặc biệt, ông đã đề xuất giải pháp bổ sung một lượng nhỏ La thay thế cho Fe để chế tạo các nam châm ferit từ tính cao. Sử dụng phương pháp ép đẳng tĩnh khuôn cao su cho ferit dị hướng, vừa làm tăng mật độ khối của vật liệu, vừa làm tăng mạnh khả năng định hướng của các hạt ferit đơn domen có dị hướng hình dạng lớn. Kết quả là đã tích năng lượng từ đạt kỷ lục thế giới 5,5 MG.Oe (kỷ lục này đã được giữ vững hàng chục năm). Từ các kết quả trên, hàng trăm ngàn sản phẩm nam châm chất lượng cao đã được đưa vào phục vụ quốc phòng và dân sinh.

Việc phát hiện ra hiệu ứng từ trở khổng lồ trong các perovskit đã làm cho vật liệu này trở thành một trong những đối tượng nghiên cứu sôi nổi nhất từ năm 1995. GS. Nguyễn Châu đã cập nhật hướng nghiên cứu này tại bộ môn vật lý chất rắn, sau đó tại Trung tâm khoa học vật liệu mà ông làm giám dốc. Ông đã tiến hành hàng loạt nghiên cứu về các hiệu ứng đa dạng và lý thú như hiệu ứng thủy tinh spin, từ trở lớn, từ nhiệt lớn... và lần đầu tiên đã chỉ ra rằng, trong vật liệu có trật tự điện tích tại chuyển pha phản sắt từ - sắt từ, biến thiên entropy từ là dương, khác hẳn với những kết quả nghiên cứu trước đó của các nhà khoa học khác trên thế giới. Đặc biệt, ông là người đầu tiên phát hiện hiệu ứng từ nhiệt khổng lồ trong các băng vô định hình xảy ra tại nhiệt độ phòng cho đến vài trăm độ bách phân, nhất là chỉ cần một biến thiên từ trường rất nhỏ. Kết quả này mở ra triển vọng ứng dụng các vật liệu nghiên cứu trong một thế hệ thiết bị làm lạnh mới bằng từ trường, thay thế cho các máy lạnh phổ biến hiện nay. Những kết quả nghiên cứu của GS. Nguyễn Châu đã được nhiều nhà nghiên cứu có uy tín trên thế giới về từ học và vật lý các vật liệu từ tính trích dẫn và đánh giá cao.

Với thành tích khoa học xuất sắc, GS. Nguyễn Châu cùng hai cộng sự gần gũi nhất của mình đã được trao giải thưởng Nhà nước về KHCN năm 2005, cho công trình: “Một số thành tựu tiêu biểu trong nghiên cứu vật liệu từ tính: ferit, perovskit, vật liệu từ vô định hình và vật liệu từ có cấu trúc nano”.

GS. Nguyễn Châu đã tham gia hướng dẫn 10 nghiên cứu sinh, 20 thạc sĩ và hơn 100 cử nhân. Ông là tác giả và đồng tác giả của hơn 300 công trình được công bố trên các tạp chí và hội nghị khoa học quốc gia, quốc tế trong đó có gần 100 bài báo được xuất bản trên các tạp chí chuyên ngành uy tín về từ học trên thế giới (điển hình là tạp chí chuyên ngành về từ học Journal of Magnetism and Magnetic Materials) và khoa học vật liệu. Đồng thời ông cũng là thành viên tổ chức của nhiều hội nghị quốc tế về vật liệu từ và từ học. Ông là chủ trì của hơn 40 đề tài nghiên cứu khoa học và ứng dụng (trong đó chủ trì 14 đề tài cấp Nhà nước), có 27 đề tài ứng dụng sản xuất các vật liệu từ ferit.

GS.TSKH. Nguyễn Châu đã được tặng Huân chương lao động các hạng: nhất, nhì, ba, Huân chương kháng chiến hạng ba; danh hiệu Chiến sĩ thi đua toàn quốc.

Anh Thư