BÀI 1: HIỆP SĨ GIAO THÔNG CÓ NHIỀU CỔ VẬT

Thời còn công tác bên Bảo tàng Quảng Nam, tôi và đồng nghiệp rất chú tâm vào cổ vật con tàu đắm ở vùng biển Cù Lao Chàm vì nó là những cổ vật quá quen thuộc và nổi tiếng. Hàng năm, với nguồn kinh phí khiêm tốn, cán bộ bảo tàng vẫn tổ chức nhiều chuyến khảo sát, chọn địa điểm để trình Bộ VH-TT&DL cho phép khai quật khảo cổ học, nhưng cũng chủ yếu là di chỉ văn hóa Sa Huỳnh, vì Quảng Nam cũng là cái nôi của nền văn hóa thời tiền sử này. Sau những cuộc hợp đồng với Công ty TNHH Đoàn Ánh Dương “khai quật vét” những cổ vật còn sót lại ở con tàu đắm Cù Lao Chàm, những nhà khảo cổ nghi ngờ ở Quảng Nam có còn con tàu đắm nào nữa để đặt vấn đề thăm dò, khảo sát và tiến hành khai quật khảo cổ học dưới nước, làm giàu thêm di sản cổ vật từ vùng biển xứ Quảng? Và hôm nay sự khám phá cổ vật từ các con tàu đắm được thực hiện một cách ngẫu nhiên.

Anh Đinh Tấn Tàu mân mê những món cổ vật đang cất giữ tại nhà.

Săn cổ vật… nghiệp dư

Xã Tam Hải trước sông sau biển, có hai cửa biển là An Hòa và Cửa Lở. Tự bao đời, ngư dân chỉ biết đi biển đánh cá. Một số ngư dân cũng biết nơi này nơi nọ trên biển có tàu đắm nhưng không mấy mặn mà với việc tìm kiếm cổ vật. Họ không có kỹ năng, kinh nghiệm khai thác cổ vật từ đáy biển. Những cổ vật được tìm thấy hầu hết là phát hiện ngẫu nhiên. Kể từ khi chàng trai Đinh Tấn Tàu (quê ở Tư Nghĩa, Quảng Ngãi) về làm rể ở thôn 2 (xã Tam Hải), nhóm thợ lặn “nghiệp dư” săn tìm cổ vật ở đảo hình thành. Gia đình anh Tàu đã sắm được chiếc ghe nhỏ để vợ chồng làm nghề lặn tôm hùm, bắt cua cá rồi sau đó mua sắm một số phương tiện thiết yếu, hành nghề săn tìm cổ vật dưới đáy biển.

Tô lớn có hoa văn bùa màu xanh lam được vớt từ con tàu đắm ở Cửa Lở.

Do thừa hưởng cái biệt tài của ngư dân ở bản quán - những thợ lặn “siêu đẳng” ở Quảng Ngãi, từng được Công ty TNHH Đoàn Ánh Dương thuê lặn lấy cổ vật tàu đắm Cù Lao Chàm ở độ sâu 70 sải tay, tuy mới vào nghề nhưng anh Tàu đã tỏ tường những điểm có cổ vật ở biển Tam Hải qua thông tin của ngư dân. Anh và các thợ lặn không đi đâu xa, chỉ chăm chú vào các rạn biển, đáy sông, cửa sông và tìm được rất nhiều cổ vật. Biết tôi trước đây làm việc ở Bảo tàng Quảng Nam, lại là người quê hương Tam Hải nên anh muốn “giới thiệu” thành tích của mình và tỏ ý nhờ cơ quan chức năng giám định, nghiên cứu thêm về giá trị lịch sử, niên đại của nó. Tôi là người không am hiểu về cổ vật, nhưng biết được tin về cổ vật cũng sốt sắng về ngay để tìm hiểu xem sao.

Các cổ vật được vớt từ đáy sông Trường Giang và cửa An Hòa.

Một buổi chiều mưa gió, tôi chạy xe máy về quê, không quên mang theo máy ảnh đã xạc đủ pin và thẻ nhớ có thể chứa đầy dung lượng. Nhà anh Tàu ở gần bến phà Tam Hải nên rất dễ tìm. Sau khi đón tiếp, tôi đâu ngờ chủ nhà Đinh Tấn Tàu chính là người được phong tặng “Hiệp sĩ giao thông” do VOV và VOH trao tặng năm 2011-2012. Trên tường còn treo thêm nhiều bằng khen, giấy khen, trong đó có Bằng khen của Bộ trưởng Bộ Giao thông vận tải (năm 2012), những bức ảnh lưu niệm chụp tại Hà Nội dự lễ tuyên dương đại biểu tiêu biểu về an toàn giao thông. Những danh hiệu và bằng khen đó ghi nhận thành tích của anh về việc cứu được nhiều người, nhất là người già và học sinh trong vụ chìm đò trên sông Trường Giang vào ngày 21.11.2011. Tôi thật sự khâm phục và chúc mừng công trạng của anh, nhất là đã làm một việc đầy phúc đức, kịp thời ra tay cứu mạng sống của nhiều người.

Gia sản từ đáy biển

Điều đáng quan tâm là trong nhà anh Tàu hiện lưu giữ bộ sưu tập cổ vật dưới nước khá thú vị và lạ lẫm. Một số món cổ vật đẹp được anh trưng trong tủ kính, một số món đồ khác được cất giữ cẩn thận trong nhà. Anh kêu vợ con lần lượt mang hết ra cho tôi xem và chụp ảnh. Theo anh Tàu, những đồ cổ này được anh tìm thấy ở 3 địa điểm. Tôi tạm thời chia thành 3 nhóm để phân loại. Nhóm thứ nhất gồm 1 bình trà có kiểu dáng đẹp, lớp men màu da bò, 2 chum nhỏ hình trụ bám đầy hàu, 1 cái hũ sành. Những món này được anh lấy lên từ đáy sông Trường Giang và cửa An Hòa. Nhóm thứ hai anh vớt được từ Cửa Lở với 8 món, gồm 1 bình vôi, 1 đĩa, 1 tô có men màu xám, 5 cái tô, trong đó có một ô lớn đã bị vỡ đi một nửa, tráng men trắng bóng loáng, nhìn như còn mới toanh. Các tô này đều có hoa văn hình bùa, hoa dây màu xanh lam. Ngoài đồ gốm sứ anh còn vớt được 1 khẩu súng dài 1,2m có nòng hình lục giác, 1 con dao găm chung quanh đã bám đầy cát, sạn, ốc. Điều lạ hơn là anh còn vớt được 3 viên gạch đất nung khổ 20x30cm giống như gạch Chăm ở thành Trà Kiệu và một cái chày bằng đá, hình như là đồ vật để nghiền tán thuốc.

Tô, đĩa và hũ nhỏ được vớt từ con tàu đắm ở Rạn Mơ.

Nhóm cổ vật làm tôi thích thú nhất là 1 đĩa, 1 tô men ngọc, 1 đĩa bị hàu bám nên không thể nhận biết màu men và gần 80 chiếc hũ nhỏ, 1 chiếc hộp phấn giống như loại hộp của gốm Chu Đậu. Phần lớn các hũ nhỏ này đều bị mất màu men, một số còn lại có lớp men xanh ngọc, men lam mốc rất đẹp. Anh Tàu cũng cho biết tất cả số cổ vật này được vớt từ Rạn Mơ (thuộc Bãi Bắc, thôn Thuận An, xã Tam Hải). Ngoài đồ lành lặn, anh còn vớt nhiều đồ gốm sứ bị hư vỡ. Với số đồ bị hư hỏng này, anh dự định lúc nào rảnh việc thì vợ chồng, con cái đem ra gắn kết lại, giống như cách các nhà khảo cổ thường làm. Vì loại hũ nhỏ có số lượng khá nhiều nên anh lựa ra vài cái trưng bày chơi, biếu tặng bạn bè, anh em, phần lớn còn lại được cất giữ cẩn thận.

Ngoài những món cổ vật vớt ở đáy sông, anh Tàu cho biết hai nhóm cổ vật còn lại đều được vớt ở biển, có thể là từ những con tàu đắm. Anh hứa sẽ chỉ dẫn tận nơi nếu cơ quan chuyên môn muốn biết. Xem số cổ vật xong, tôi trở về lại Tam Kỳ với tâm trạng hân hoan, phấn chấn vì biết thêm một điều, ngoài thắng cảnh Bàn Than tươi đẹp, nghĩa địa cá ông, lễ cầu ngư, hội đua thuyền, những loại hải sản có giá trị..., quê hương tôi còn có thêm những cổ vật, làm giàu thêm di sản biển. Những dấu vết con tàu đắm hiện nằm ở đâu, còn lại bao nhiêu cổ vật, niên đại thế nào... rất cần được thăm dò để có kế hoạch khai quật, nghiên cứu, bảo quản, trưng bày ở bảo tàng, phát huy giá trị của các cổ vật.

Theo dấu những con tàu đắm - Bài 2: Tiếp cận “nghĩa địa tàu cổ”

Sau khi có được những thông tin ban đầu rất quý giá của hiệp sĩ giao thông Đinh Tấn Tàu (thôn 2, xã Tam Hải, Núi Thành), chúng tôi về báo cáo với lãnh đạo Sở VH-TT&DL và Sở đã chỉ đạo Bảo tàng Quảng Nam chủ trì, phối hợp với một số cơ quan chức năng thành lập nhóm khảo sát, thăm dò để xác thực, tiếp cận nhiều cổ vật ở các con tàu đắm.

Khoanh vùng

Chúng tôi được anh Tàu đưa thuyền ra tận bến cá Tam Quang (Núi Thành) để thực hiện cuộc hành trình thăm dò trên biển. Sau khi xuống thuyền, tôi giới thiệu với anh về các thành viên trong đoàn, những thành viên được gia đình anh nồng nhiệt đón tiếp là các vị cán bộ của Bảo tàng Quảng Nam. Những người đưa chúng tôi ra biển, ngoài anh Tàu còn có thêm vợ và đứa con trai nghỉ học sớm theo cha mẹ làm nghề kiếm sống. Chiếc thuyền của anh tuy nhỏ nhưng nhìn qua là biết “thuyền chuyên dụng”, khác với phương tiện đánh cá của ngư dân Tam Hải. Giữa khoang thuyền đặc chiếc máy bơm cát và một số thiết bị khác.

Những món cổ vật được con trai anh Tàu đưa lên thuyền.

Thuyền ra khỏi cửa An Hòa, hướng về mũi Bàn Than, thắng cảnh nổi tiếng của xã Tam Hải. Hòn Dứa, Hòn Mang, Hòn Nhạn... xinh đẹp bao quanh làm nên vịnh An Hòa và là một lá chắn bảo vệ cảng Kỳ Hà sóng yên biển lặng để các con tàu vào ra, neo đậu, bốc chở hàng hóa. Anh Tàu cho biết, khi nước thủy triều rút xuống còn thấy cả Hòn Chén. Anh giải thích người dân đặt tên như vậy vì trước kia ở đây cũng có một con tàu chở đầy chén sứ bị chìm. Không biết con tàu và chén có còn dưới đáy biển hay không nhưng Hòn Chén lúc nổi lúc chìm theo con nước thủy triều.

Thuyền vòng qua núi Bàn Than hướng về Bãi Bắc - nơi có Rạng Mơ lớn, mỗi năm người dân Thuận An khai thác hàng trăm tấn rong mơ bán cho thương lái để xuất khẩu. Bao năm qua người dân lặn biển hái rong mơ nhưng đâu biết ở ngay đây có con tàu cổ chứa nhiều cổ vật. Đến Rạng Mơ, anh cho thuyền buông neo. Vợ anh trên thuyền nổ máy, điều khiển dây nhợ, còn anh và đứa con trai mặc đồ nhái, mang kính lặn, đeo nịt chì và dây hơi chuẩn bị nhảy xuống biển. Máy hút cát nổ, cát được ống hút dẫn về phía sau đuôi thuyền. Ống hút cát phải hút lấy đi một lớp cát sâu hơn 1m mới thấy được những cổ vật nằm sâu dưới rạng. Chỉ trong vòng 30 phút mà hai cha con anh Tàu đã mang lên thuyền được vô số mảnh gốm vỡ, trong đó đáng chú ý là một phần thân chiếc thạp lớn. Lần lặn cuối cùng anh mang lên được một chiếc hũ nhỏ giống với loại hũ mà anh đang cất giữ ở nhà. Đây là cổ vật nguyên lành nhất trong đợt lặn thăm dò. Anh cho biết thêm, trước đây có những mảnh ván nhỏ, có thể là xác con tàu nhưng chúng rất dễ bị mục nát. Bởi con tàu này bị chìm trong thời gian khá lâu. Những cán bộ Bảo tàng Quảng Nam và các thành viên khác trong đoàn khảo sát rất thích thú với những món cổ vật được vớt từ Rạng Mơ.

Anh Đinh Tấn Tàu chuẩn bị lặn tìm cổ vật. Ảnh: T.V

“Mỏ” cổ vật

Thuyền khảo sát của chúng tôi tiếp tục hành trình, vòng qua Cửa Lở. Khi đến nơi chúng tôi đã thấy một số ngư dân lặn tìm cổ vật. Họ không cần mang theo máy hút cát vì khi nước thủy triều chảy xiết, cổ vật bày ra, đợi sáng mai nước thủy triều lên, biển trong xanh, nhìn thấy tận đáy. Do vậy, việc tìm kiếm cổ vật ở đây khá dễ dàng. Nghe đâu trước đây có một người lặn được một cái mâm hình vuông có gắn nhiều tượng Phật và đã nhanh chóng bán cho những người mua đồ cổ với giá khá cao.

Anh Tàu cho biết, con tàu cổ ở Cửa Lở được ngư dân phát hiện cách đây 7 năm. Ngư dân hàng ngày đưa thuyền ra cửa biển ung dung lặn tìm đồ cổ. Chính anh Tàu cũng lặn tìm được ở đây những bát lớn có màu men trắng, hoa văn bùa, dây hoa màu lam, hai khẩu súng, một chày đá, 3 viên gạch Chăm. Vì dễ tìm, không cần trợ giúp của máy hút cát, cha con anh Tàu không tốn nhiều thời gian nhưng đã vớt lên nhiều mảnh gốm, trong đó có một tô gốm còn khá nguyên vẹn. Đặc biệt anh đã lôi từ đáy biển lên hai mảnh ván, được cho là hai bộ phận nào đó của con tàu. Để có thêm minh chứng rằng con tàu cổ này là có thật, anh đưa chúng tôi sang Cồn Chùa, nơi ngư dân đang lưu giữ một trục bánh lái bằng gỗ lim rất lớn của con tàu. Dưới bến sông Cồn Chùa, chúng tôi tận mắt nhìn thấy trục bánh lái bị cưa thành hai đoạn, một đoạn còn dính lại một mảnh bánh lái cũng rất dài, nếu nối hai đoạn trục bánh lái lại với nhau, chúng dài đến 7m.

Trên đường về nhà, anh Tàu còn cho biết thêm, cách mũi Bàn Than 2km về phía đông bắc còn có một con tàu bị cháy. Những cổ vật nơi đây đã bị ngư dân lấy hết, chỉ còn dưới đó hàng tấn gang cháy dính đầy các cổ vật... Trước đây anh Tàu cũng lặn gần 25m nước để xem và trục vớt lên được một khối quặng gang bị cháy nặng 70kg, trong đó lẫn chứa nhiều cổ vật như tô, tráp phấn, đĩa... Nếu có tời và cẩu mới có thể lấy lên được khỏi mặt nước những khối quặng nặng như thế. Anh cho chúng tôi xem khối quặng được cất giữ tại nhà và tặng Bảo tàng Quảng Nam khối quặng này để nghiên cứu, trưng bày. Như vậy, qua chuyến đi khảo sát tốc hành, chỉ trong một ngày, chúng tôi đã thu thập được nhiều thông tin bất ngờ, thú vị, tìm ra bằng chứng rõ ràng về sự hiện diện của các con tàu đắm chứa nhiều cổ vật trong quá khứ ở vùng biển phía nam Quảng Nam.

Theo dấu những con tàu đắm - Bài cuối: Bảo vệ cổ vật

Chuyến khảo sát, tiếp cận của chúng tôi thu thập được nhiều thông tin bất ngờ, thú vị. Ngoài việc phát hiện nhiều cổ vật đang được người dân lưu giữ, chúng tôi còn tìm thấy dấu vết rõ ràng của con tàu đắm. Điều trăn trở của những người làm công tác chuyên môn là cần phải làm gì sau đợt thăm dò để gìn giữ, phát huy giá trị di sản của quê hương.

Một khúc gỗ lim bị cắt ra nằm ở bến sông Cồn Chùa được cho là trục bánh lái của con tàu cổ.

Ngăn chặn thất thoát cổ vật

Sau đợt thăm dò, chúng tôi đều có chung nhận định, việc trước mắt cần làm là kiểm kê số lượng hiện vật mà ngư dân đã phát hiện, đang cất giữ tại nhà riêng. Anh Đinh Tấn Tàu tâm sự rằng, sẵn sàng cung cấp một số hiện vật cho Bảo tàng tỉnh nghiên cứu, bảo quản, số còn lại sẽ hiến tặng cho quê hương Tam Hải để có thể thành lập một bảo tàng biển của cộng đồng tại thôn Thuận An nhằm lưu giữ, trưng bày, giới thiệu cho dân chúng những cổ vật tìm thấy từ sông, biển quê hương. Ở Cồn Chùa, hiện lưu giữ hai đoạn trục bánh lái - một minh chứng cho con tàu đắm thì cũng cần thông báo cho chính quyền địa phương yêu cầu người dân giữ lại, không cưa khúc, phá hỏng, bỏ bê dưới bờ sông và nhanh chóng chuyển về Bảo tàng Quảng Nam để nghiên cứu, lập hồ sơ hiện vật.

Sau khi có thông tin trên các phương tiện thông tin đại chúng, các cơ quan chức năng cần có biện pháp khoanh vùng bảo vệ, trước mắt là hai địa điểm có cổ vật con tàu đắm là Rạn Mơ và Cửa Lở. Tại Cửa Lở, ngư dân hằng ngày vẫn lai rai lặn biển tìm kiếm cổ vật. Gần đây, ngư dân Tam Hải ra Rạn Mơ vừa hái mơ vừa tranh thủ tìm cổ vật. Những hũ, chén dĩa vớt được, ngư dân cất giữ làm đồ lưu niệm hoặc bán với giá rất thấp. Nếu không kịp thời có phương án bảo vệ, những cổ vật từ con tàu đắm sẽ bị thất thoát.

Cần tiến hành khai quật

Điều đáng lo ngại nhất là những ngư dân tìm kiếm đồ cổ trái phép từ nơi khác đến. Như lâu nay, nếu biết ở đâu có tàu đắm thì ngư dân Quảng Ngãi thường nhanh chóng khai thác. Họ có đủ phương tiện hành nghề, lặn giỏi và biết cách khai thác hiệu quả. Người ta sẵn sàng làm cả ngày lẫn đêm để tranh thủ lấy hết cổ vật trước khi người khác, thuyền khác phát hiện để “tranh phần”. Và để giữ bí mật, tránh sự “dòm ngó”, ngư dân tổ chức khai thác cổ vật vào ban đêm. Cách làm đêm là chong điện với bóng đèn đủ sáng tận đáy biển. Và máy hút cát loại lớn với đường kính van ống khá to có thể hút cát thật nhanh để trong một đêm có thể lấy được nhiều cổ vật.

Đặc biệt, cần phải nhanh chóng báo cáo cấp trên cho phép tiến hành khai quật khảo cổ học dưới nước trước mùa mưa bão năm nay, nhất là đối với 2 con tàu đắm ở Rạn Mơ và Cửa Lở. Sau khi được phép của Bộ VH-TT&DL về khai quật khảo cổ học dưới nước tại vùng biển này, Sở VH-TT&DL Quảng Nam cần chỉ đạo Bảo tàng tỉnh hợp đồng với những ngư dân như anh Tàu để khai quật khảo cổ. Đây là vùng biển gần bờ, có độ sâu trung bình 4 - 5m nước thì với phương tiện hiện có của ngư dân có thể mở rộng, khoanh vùng con tàu cổ để khai quật, tìm kiếm cổ vật. Nếu được huy động, các ngư dân ở Tam Hải như anh Đinh Tấn Tàu sẽ sẵn sàng hợp đồng với cơ quan hữu quan của tỉnh để làm công tác khai quật khảo cổ học, mang về những cổ vật đang còn nằm dưới đáy biển.

TẤN VỊNH (baoquangnam.com.vn)