Ở đâu cũng có mập phì

Tại các nước phát triển và giàu có như Mỹ, Pháp, Nhật… người ta bị mập phì do ăn dư và ít hoạt động thể chất. Người nghèo tại các nước giàu cũng dễ bị mập vì các bữa ăn nhanh “fast food” - vừa rẻ vừa có chất lượng và ngon miệng. Tình trạng căng thẳng (stress) của đời sống lại làm một số người ăn nhiều (hơn nhu cầu)... Tại các nước đang phát triển, bệnh mập phì thường xuất hiện ở thành thị, nơi mà nếp sống đang “Tây phương hóa” hay thành thị hóa - ít lao động chân tay, đi lại đều dùng xe, ngồi nhiều, ăn uống cũng theo thói (xấu) của Tây phương, thịt thà đầy mứa, bia rượu ê hề, nước ngọt có gas như Coca Cola, Pepsi, Seven Up, trà Dr Thanh, Number one... thoải mái. Những người ở quê lên tỉnh thì phần vì thay đổi nếp sống, phần vì gặp nhiều stress lại có điều kiện ăn uống đầy đủ hơn… cũng dễ bị mập phì. Dĩ nhiên là bên cạnh những người mập đó thì vẫn có một số người thiếu ăn - ngay cả ở các nước phát triển cao! Cái dư với cái thiếu cũng như cái giàu với cái nghèo, cái cao với cái thấp, luôn đi đôi với nhau, không mấy khi có cái này mà không có cái kia!

Tại sao mập phì lại bị coi là bệnh?

Suy dinh dưỡng vẫn bị coi là một bệnh. Mập phì cũng là một dạng suy dinh dưỡng hay sai dinh dưỡng hiểu theo nghĩa rộng: ăn uống thiếu cân bằng, dư chất béo. Khác với bệnh do thiếu thì đây là một bệnh do dư. Mập phì bị coi là một bệnh vì nó làm giảm tuổi thọ, nó có thể ngừa được và chữa được như bất cứ bệnh nào khác. Mập phì do ăn uống vô độ là một hình thức “nghiện”, như (bệnh) nghiện rượu, ghiền ma túy vậy: các tế bào não của người bệnh bị thiếu thụ thể bắt dopamin (một chất dẫn truyền thần kinh) nên thúc đẩy họ ăn uống nhiều nhằm đạt được mức “khoái cảm”.

Bệnh mập phì đã có từ lâu, thường gặp ở các nước phát triển nhiều hơn ở các nước nghèo. Ngày nay nó đã xuất hiện ở hầu hết mọi nơi, càng ngày càng nhiều, theo tiến trình của một loại dịch. Tại nhiều nước, giới y tế đã phải lên tiếng cảnh giác dân chúng về hậu quả nghiêm trọng của bệnh này. Nào là mất sức lao động, nào là mất tiền để điều trị bệnh và biến chứng của nó, như rối loạn chuyển hóa, cao huyết áp, tiểu đường... Riêng tình trạng mập không thôi, chưa hẳn là mập phì, đã ảnh hưởng tới sức khỏe nhiều hơn là tật hút thuốc lá hay tật ghiền rượu.

Thế nào là bị mập phì?

Đúng theo định nghĩa thì khi một người có trọng lượng về mỡ trên 25% cho nam, trên 30% cho nữ, thì bị coi là mập phì. Nhưng muốn biết thật chính xác trọng lượng của mỡ trong cơ thể rất khó: phải cân dưới nước. Chỉ có những phòng nghiên cứu thật chuyên môn mới có những trang thiết bị đặc biệt này! Thường thì người ta dùng chỉ số thân khối BMI quen thuộc và đơn giản: chia trọng lượng tính bằng kilôgram (kg) cho bình phương của chiều cao tính bằng mét. Nếu chỉ số BMI cao hơn 23,5 cho những người dưới 35 tuổi, và cao hơn 25 cho những người trên 35 tuổi thì coi như bị mập phì. Người ta cũng có thể chiếu theo những bản đối chiếu “chiều cao, cân nặng” để đánh giá mức độ dư, thiếu cân. Đo nếp mỡ dưới da - bằng thước đo đặc biệt - giúp định được trọng lượng của cơ thể nói chung là do nhiều mỡ hay do nhiều thịt. Nếu không có cân, không có thước, không có bản “chiều cao, cân nặng”, mà muốn biết mình có (bị) mập không thì bạn chỉ cần nằm ngửa trên một mặt phẳng cứng rồi xem bụng mình có cao hơn xương ức hay không: nếu cao hơn thì chắc chắn là bạn bị mập ít nhiều!

Trong hai loại mập, mập hình quả lê hay mập hình quả táo - tùy theo mỡ tích tụ ở mông - đùi hay ở bụng. Mập hình quả táo (nhiều ở nam giới) mỡ tích tụ ở bụng - thường có nhiều vấn đề về sức khỏe hơn là mập hình quả lê.

Nguyên nhân mập phì

Theo thứ tự phải kể đầu tiên là di truyền, rồi tới môi trường. Môi trường đây phải hiểu theo nghĩa nếp sống và thói quen ăn uống. Những nguyên nhân này thật ra xen kẽ vào nhau, vì cùng một nhà thường có cùng một số gen, cùng thói ăn uống và sinh hoạt giống nhau. Tuy nhiên nếu có cùng gen nhưng môi trường thay đổi - thay đổi nghề nghiệp, thay đổi nếp sống, thay đổi thói quen ăn uống... thì có thể không bị mập.

Ăn uống nhiều, vô độ, cũng gây mập phì. Tình trạng này bắt nguồn từ những xáo trộn tâm lý, buồn phiền, giận hờn... hoặc những stress trong đời sống hàng ngày.

Các bệnh thiểu giáp, hội chứng Cushing (do dùng corticoid, trầm cảm, thuốc steroid hay thuốc “tâm thần” nói chung là nguyên nhân của 1% các trường hợp mập phì).

Sau cùng, các bác sĩ Mỹ nhận thấy chuột và gà (thí nghiệm) tích mỡ nhiều hơn sau khi bị cấy siêu vi adenovirus 36 (một loài siêu vi gây cảm lạnh). Nhiều siêu vi khác cũng tác động vào gen và làm cơ thể tích lũy nhiều mỡ. Cảm lạnh không có gì là nguy hiểm, những người gầy ốm mà muốn có chút mỡ có thể thí nghiệm xem sao! Dĩ nhiên thí nghiệm này ảnh hưởng ít nhiều tới sức khỏe, nên có bác sĩ theo dõi cẩn thận (thì tốt hơn).

Mập phì nguy hiểm...

Một người đẫy đà quá mức (chỉ số BMI 25 - 30) có nhiều nguy cơ bị các bệnh tim mạch, dư cholesterol, cao huyết áp, tiểu đường, tai biến mạch máu, sạn túi mật, ung thư (ngực ở nữ, đại tràng ở nam), viêm khớp thoái hóa sớm, ngưng thở lúc ngủ và về mặt tâm lý: mặc cảm,hay nặng nề hơn: trầm cảm với các hậu quả của bệnh này. Cơ thể người mập phì cần một số lượng oxy nhiều hơn người bình thường, do đó họ hay có vấn đề về hô hấp và tim mạch - tim phải đập nhiều hơn; phụ nữ mập phì hay bị thêm hen suyễn.

Các bệnh kể trên thường là bệnh của tuổi cao niên, ngoại trừ bệnh tiểu đường có thể thấy ở những người mập trẻ (tuổi), vì gen APM1 (của tế bào mỡ) bị biến thể… với hậu quả là tuyến tụy bài tiết ít insulin đi. Khi thiếu insulin, các tế bào không dùng được chất đường nên chất này ứ lại trong máu rồi bị tống ra bằng đường tiểu. Nếu không biết lo xa, nếu không chịu tập thể dục đều đặn từ trẻ, không ăn uống điều độ thì các bệnh kể trên sẽ tới ngay ở tuổi trung niên. Và con người khó mà sống thọ được!

Làm sao để không bị mập phì?

Ngừa bệnh hơn chữa bệnh. Không nên đợi tới khi bị mập phì rồi mới tìm cách “chữa” bằng thuốc men hay bằng phẫu thuật... Vừa tốn kém vừa nguy hiểm. Để không bị mập phì, chúng ta hãy giữ sao cho chỉ số BMI luôn luôn ở dưới 23,5. Hãy ăn cơm với ít thịt nhiều rau, ăn nhiều hoa quả và rau tươi. Ăn cho hết đói chứ không ăn lấy no, ăn có giờ chứ không ăn vặt tùy hứng. Chúng ta hãy sống năng động, không ngại dùng tới tay tới chân của mình. Nếu làm việc văn phòng thì để ra mỗi ngày nửa giờ để đi bộ - hoặc vào buổi sáng hoặc vào buổi chiều. Tránh uống bia, rượu, và các loại nước chế biến vô chai, đóng lon, có đường, “khoái khẩu” nhưng không tốt cho sức khỏe!

Một trong những nguyên nhân mập phì ở nhiều nước là ăn vặt, uống nước ngọt thay vì nước thường - Coca, Pepsi, Seven Up, trà Dr Thanh nói trên (mỗi lon, chai có tới 140 Calori) - ngồi hay nằm xem tivi nhiều giờ/ngày và rất ít lao động chân tay.

Điều trị

Tại các nước phát triển, các bác sĩ có điều kiện nghiên cứu, điều tra, tìm thuốc chữa, thuốc ngừa... và đủ các phương pháp khác như tập thể dục, chơi thể thao, hoặc giải phẫu khâu nhỏ dạ dày lại...

Một số loại thuốc trị bệnh mập phì: Orlistat (tetrahydrolipstatin) cản trở sự tiêu hóa và hấp thụ chất béo. Sibutramin tác động vào trung khu thần kinh, làm mất cảm giác đói. Leptin giảm cảm giác đói đồng thời làm “tiêu mỡ”. Các loại trà giảm béo… đều có ít nhiều tác hại cho cơ thể nếu dùng dài ngày và nó cũng không thật sự “trị” được béo phì.

Theo dõi cân nặng và dùng thước dây để đo vòng eo, mông là cách tốt nhất để kiểm soát thể trọng, đồng thời ăn uống tiết chế và thực hành thể dục thể thao là cách duy nhất để khỏe và đẹp.

BS. NGUYỄN LÂN GIÁC