Lên xem Trường Lũy

Chúng tôi đến thăm Trường Lũy ở triền núi Nứa, thuộc thôn Thiên Xuân (xã Hành Tín Đông, huyện Nghĩa Hành, Quảng Ngãi). Tại đây có đoạn lũy cao tới 3 m, chân lũy rộng 4 m, mặt trên rộng 2 m với những tảng đá vừa, đều rêu phong cổ kính. Bên trong Trường Lũy vẫn còn dấu tích của tất cả các mảnh vườn, giếng nước, bình vôi, dây trầu không quấn quanh những thân cây cổ thụ. Các mảnh vườn trong làng được chia thành những ô nhỏ vuông vắn, mỗi ô rộng chừng 300 m2, ngăn cách nhau cũng bằng những dãy tường đá (làm bờ rào) được xếp thấp hơn nhiều so với lũy thành, giữa hai bờ kè đá là đường đi rộng khoảng 1 m.

Ông Lý Hiền (73 tuổi), nguyên là trung úy đặc công của Sư đoàn 2, hiện là cư dân của làng cho biết: Bờ lũy đá này tạo thành đường biên ngăn cách đồng bằng và miền núi với tên gọi là “Trường lũy tĩnh man”, tức “lũy dài yên định các bộ tộc”.

Theo các nhà khảo cổ, Trường Lũy có chiều dài 200 km, bắt đầu từ huyện Trà Bồng, đi qua 7 huyện của Quảng Ngãi và vắt qua huyện Hoài Nhơn, An Lão của tỉnh Bình Định. Ở địa hình bằng phẳng, lũy chỉ được đắp bằng đất. Ở nơi sườn núi có độ dốc vừa phải, lũy được đắp cốt đất ở trong, bên ngoài ốp đá. Với những địa hình có độ dốc lớn, hoặc trên đỉnh những ngọn núi cao như đoạn chạy qua huyện Tư Nghĩa, Ba Tơ hay Đức Phổ thì Trường Lũy được xây hoàn toàn bằng đá. Kỹ thuật xếp đá khéo léo của người xưa giúp lũy có độ bền cao, không bị sạt lở.

Qua khai quật và khảo sát, các nhà nghiên cứu đã tìm được dấu tích của 50 bảo (đồn binh) dọc theo lũy, đa số đóng ở những vị trí quan trọng, nơi có các dòng sông lớn chảy qua. Cuộc khai quật khảo cổ cũng đã phát hiện nhiều đồ gốm có niên đại nửa sau thế kỷ 17, có nguồn gốc đa dạng (Trung Quốc, miền Bắc và miền Trung Việt <_st13a_place w:st="on"><_st13a_country-region w:st="on">Nam). Điều này chứng tỏ, đã có sự buôn bán, trao đổi qua lũy vào khoảng nửa đầu thế kỷ 17 đến nửa sau thế kỷ 18... Tất cả dấu tích này đã đưa đến một nhận định chung, Trường Lũy là một ranh giới, nhưng không phải là ranh giới đóng kín, lũy cắt ngang qua nhiều sông suối, mỗi chỗ cắt ngang là một cổng, kế đó là một bảo canh gác cho phép điều hành đi lại giữa các tộc người.

Các nhà khảo cổ cho biết, kỹ thuật xếp đá để hình thành nên Trường Lũy kéo dài từ Quảng Ngãi tới Bình Định hiện vẫn được người H’re sử dụng. Vì thế, Trường Lũy không phải là công trình do riêng người Kinh xây dựng. Quá trình trao đổi kỹ thuật này là điểm đặc biệt nhất của di tích Trường Lũy.

Tuy có nhiều giả thuyết khác nhau, các học giả đều thống nhất rằng đây là công trình có ý nghĩa rất lớn về các mặt lịch sử, quân sự, văn hóa và kinh tế dưới triều Nguyễn. Xét về những giá trị về văn hóa, lịch sử, kinh tế và quân sự, Trường Lũy sẽ có thể trở thành một di tích lịch sử cấp quốc gia và một tụ điểm cho ngành du lịch.

HẢI ĐĂNG