Bệnh “amip ăn não”: Cảnh giác nhưng không hoang mang

Bệnh “amip ăn não” nguy hiểm như thế nào?

Theo nghiên cứu của GS. Michael Beach, chuyên gia Cơ quan kiểm soát dịch bệnh Mỹ (CDC) thì loại amip này ưa nhiệt, sinh sôi nảy nở, hoạt động mạnh nhất ở ao hồ khi thời tiết ấm. Người ta tìm thấy N. fowleri ở các vật thể trong nguồn nước ngọt ấm như sông hồ các vùng có địa nhiệt hoặc suối nước nóng tự nhiên, nước ấm thải ra từ các khu hay nhà máy công nghiệp, nguồn nước xuất phát từ địa nhiệt, trong đất ấm, trong hồ bơi ít được bảo trì - bảo dưỡng... N. fowleri sống trong điều kiện khá hạn chế, chứ không sống dễ dãi trong mọi điều kiện như loại amip gây tiêu chảy.

Theo tài liệu của Viện sốt rét, ký sinh trùng - côn trùng trung ương và của CDC (Mỹ) thì bệnh tiến triển như sau: N. fowleri thâm nhập vào người qua đường mũi, tai, mắt, trong đó nhanh nhất là xâm nhập qua đường niêm mạc mũi. Từ đó, chúng theo nguồn nước, bám theo các sợi thần kinh khứu giác, thông qua sàn sọ di chuyển lên não, cư trú tại một vùng nhất định của não. Tại não chúng ăn tế bào hồng cầu và tế bào não, sinh sản một cách nhanh chóng, gây nên tình trạng viêm não cấp tính. Thời gian ủ bệnh khoảng 14 ngày, sau đó sẽ chuyển sang thời kỳ tiên phát với các triệu chứng ban đầu là nhức đầu, sốt nhẹ rồi sốt cao (39 - 41 độ C), thở nhanh (30 lần/phút), buồn nôn, kèm theo các triệu chứng thần kinh như cứng cổ, ảo giác, không kiểm soát được hành vi. Tiếp đến là các triệu chứng lú lẫn, u ám, thiếu tập trung, có thể kèm theo co giật. Bệnh chuyển biến rất nhanh dẫn đến suy hô hấp, rơi vào tình trạng hôn mê sâu và tử vong, tỷ lệ tử vong rất cao, ước tính hơn 98%. Điều nguy hiểm là các triệu chứng ở giai đoạn tiên phát của N. fowleri cũng giống như triệu chứng của bệnh viêm màng não do vi khuẩn hay virus.

Đừng quá hoang mang!

Trường hợp chết vì bệnh này tại Bệnh viện bệnh nhiệt đới TP.HCM vừa qua là trường hợp đầu tiên ở nước ta được định danh chính xác do N. fowleri gây ra. Có thể do điều kiện kỹ thuật chưa cho phép, do không chú ý đến mà hẳn còn có những trường hợp trước đây đã bị bỏ qua, nay cũng chưa có điều kiện hồi cứu lại. Theo PGS.TS. Nguyễn Văn Đê thì Viện sốt rét, ký sinh trùng - côn trùng trung ương từng phát hiện nhiều người bệnh bị amip tấn công não; ngoài ra cũng ghi nhận mỗi năm có 4 - 5 người bệnh bị viêm giác mạc do amip, nếu chữa trị ngay sẽ phục hồi nhưng nếu điều trị muộn, amip sẽ tấn công sâu vào mắt gây đau và mù mắt...

Bệnh amip tấn công não không phải là bệnh quá hiếm hoi. Tuy nhiên, nếu so sánh với bệnh amip gây tiêu chảy xảy ra hàng năm, có năm chuyển thành dịch, thì bệnh “amip ăn não” ít hơn hàng ngàn lần. Điều này cho thấy quần thể amip N. fowleri không phân bố rộng rãi trong tự nhiên như quần thể amip gây tiêu chảy. Mặt khác, đường lây của N. fowleri qua niêm mạc mũi, khó xảy ra hơn nhiều so với amip gây tiêu chảy lây qua đường ăn uống. Chính hai lý do này làm cho bệnh “amip ăn não”, tuy không quá hiếm hoi nhưng cũng không phải dễ mắc như bệnh amip gây tiêu chảy.

N. fowleri không phải là một amip (amoeba) thực sự, nhưng vẫn được coi là một loài amip để tiện theo dõi. Nó có đặc tính sinh học của một ký sinh trùng đơn bào nhưng lại đáp ứng với thuốc kháng nấm amphotericin B. Nghĩa là có thuốc chữa, nếu phát hiện sớm, bệnh không thuộc loại chuyển biến quá nhanh thì vẫn có hy vọng cứu sống.

Nếu có những triệu chứng nghi ngờ và có tiền sử đi bơi ở hồ nước, sông, suối mà xét nghiệm dịch não tủy cho thấy: áp lực tăng nhiều, protein tăng cao, bạch cầu trung tính tăng trong giai đoạn sớm, soi dịch não tủy thấy amip di động thì cần chuyển người bệnh ngay đến BV. Về xét nghiệm, muốn định danh N. fowleri thì cần có đủ thời gian, dùng phương pháp sinh học phân tử mới có thể cho kết quả chính xác.